स्वप्नाची समाप्ती - कुसुमाग्रज

स्वप्नाची समाप्ती

कुसुमाग्रज

परिचय - विष्णू वामन शिरवाडकर (१९१२-१९९९)

'कुसुमाग्रज' या टोपणनावाने काव्यलेखन. मराठी साहित्यातील सुप्रसिद्ध लेखक, कविता, कथा, कादंबरी, नाटक इ. वाङ्मयप्रकारांतून विपुल लेखन. 'जीवनलहरी', 'विशाखा', 'किनारा', 'समीधा', 'मेघदूत', 'मराठी माती', 'स्वगत', 'हिमरेषा', 'वादळवेल', 'मुक्तायन' इ. कवितासंग्रह प्रसिद्ध. 'दुसरा पेशवा', 'कौंतेय', 'ययाति आणि देवयानी', 'वीज म्हणाली धरतीला', 'नटसम्राट' इ. नाटकांचे लेखन त्यांनी केले आहे. 'जान्हवी', 'वैष्णव', 'कल्पनेच्या तीरावर' या कादंबऱ्या प्रकाशित. 'फुलवाती', 'सतारीचे बोल आणि इतर कथा', 'काही वृद्ध काही तरुण' हे कथासंग्रह त्यांच्या नावावर आहेत. 'शेक्सपिअरच्या शोधात' हा समीक्षाग्रंथ प्रसिद्ध.

'नटसम्राट' हे ज्ञानपीठ व साहित्य अकादमी पुरस्कारप्राप्त नाटक. इ. स. १९६४ साली मडगाव येथे पार पडलेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषविले आहे. स्वातंत्र्य, समता, बंधुता, मानवता या लोकशाही मूल्यांचा पुरस्कार, आशावादातून आलेली भव्योदात्तता, क्रांतिवादी दृष्टिकोन, निसर्ग व प्रेमभावनांचा तरल काव्यात्म आविष्कार, ओजस्वी प्रतिमायुक्त भाषाशैली इ. त्यांची लेखनवैशिष्ट्ये आहेत.

कुसुमाग्रजांची ही अत्यंत गाजलेली कविता असून यामधून प्रेमानुभूतीचा उत्कट भावाविष्कार झालेला दिसून येतो. या कवितेतून आलेल्या सुंदर निसर्गप्रतिमांमुळे आशय अधिक भावस्पर्शी आणि लालित्यपूर्ण झाला आहे.

स्नेहहीन ज्योतीपरी

मंद होई शुक्रतारा काळ्या मेघखंडास त्या

किनारती निळ्या धारा.

स्वप्नासम एक एक तारा विरे आकाशात खिरे रात्र कणकण

प्रकाशाच्या सागरात

काढ सखे, गळ्यातील तुझे चांदण्याचे हात क्षितिजाच्या पलिकडे उभे दिवसाचे दूत.

रातपाखरांचा आर्त नाद नच कानी पडे संपवुनी भावगीत झोपलेले रातकिडे.

पहाटचे गार वारे चोरट्याने जगावर येती, पाय वाजतात वाळलेल्या पानांवर.

शान्ति आणि विषण्णता दाटलेली दिशांतुन गजबज गर्जवील जग घटकेने दोन !

जमू लागलेले दंव गवताच्या पातीवर भासते तू तारकांच्या आसवांनी ओलसर.

काढ सखे, गळ्यातील तुझे चांदण्याचे हात क्षितिजाच्या पलिकडे उभे दिवसाचे दूत

प्राजक्ताच्या पावलाशी पडे दूर पुष्प-रास वाऱ्यावर वाहती हे त्याचे दाटलेले श्वास

目

ध्येय, प्रेम, आशा यांची होतसे का कधी पूर्ती वेड्यापरी पूजतो या आम्ही भंगणाऱ्या मूर्ती

खळ्यामध्ये बांधलेले बैल होवोनिया जागे गळ्यांतील घुंगुरांचा नाद कानी येऊ लागे.

आकृतींना दूरच्या त्या येऊ लागे रूप-रंग हालचाल कुजबूज होऊ लागे जागोजाग.

काढ सखे, गळ्यातील तुझे चांदण्याचे हात क्षितिजाच्या पलिकडे उभे दिवसाचे दूत.

होते म्हणू स्वप्न एक एक रात्र पाहिलेले होते म्हणू वेड एक एक रात्र राहिलेले.

प्रकाशाच्या पावलांची चाहूल ये कानावर ध्वज त्याचे कनकाचे लागतील गडावर.

ओततील आग जगी दूत त्याचे लक्षावधी उजेडात दिसू वेडे आणि ठरू अपराधी.

खालील अर्थ ओळी-ओळीने आणि प्रसंगानुसार स्पष्ट केला आहे, जेणेकरून कवितेचा भाव, प्रतीक आणि तत्त्वज्ञान पूर्णपणे समजावे:

कवितेचा सविस्तर अर्थ

“स्नेहहीन ज्योतीपरी

मंद होई शुक्रतारा काळ्या मेघखंडास त्या

किनारती निळ्या धारा.”

शुक्रतारा जो प्रेम, आशा आणि पहाटेचे प्रतीक असतो, तो आता मंद पडतोय — जणू प्रेमहीन ज्योती सारखा. काळे मेघ आकाशात पसरत आहेत आणि क्षितिजावर निळसर सावल्या दिसत आहेत.

जीवनात आशा मंदावत असल्याचा संकेत.

“स्वप्नासम एक एक तारा विरे आकाशात

खिरे रात्र कणकण प्रकाशाच्या सागरात”

आकाशातील तारे, म्हणजे स्वप्ने, एकेक करून विरतात. रात्रीचे साम्राज्य हळूहळू संपते आणि प्रकाशाचा सागर (पहाट) पसरत जातो.

स्वप्नांचा काळ संपत चालला, वास्तव समोर येत आहे.

“काढ सखे, गळ्यातील तुझे चांदण्याचे हात

क्षितिजाच्या पलीकडे उभे दिवसाचे दूत.”

कवी प्रिय व्यक्तीस (किंवा स्वप्नांना) म्हणतो —

तू तुझे चांदण्यासारखे कोमल हात माझ्या गळ्यातून काढ. पहाट आली आहे; दिवसाचे दूत उभे आहेत.

स्वप्नातून उठून वास्तवाकडे फिरावे लागणार आहे.

“रातपाखरांचा आर्त नाद... झोपलेले रातकिडे”

रात्रीचे पक्षी व्याकुळ होऊन बोलत आहेत. रातकिडे झोपलेले आहेत.

दुःख, शांतता, रात्रीचे रहस्य संपत आहे.

“पहाटचे गार वारे... वाळलेल्या पानांवर”

पहाटेची थंड हवा जगावर येत आहे; वाळलेली पानं खडखडत आहेत.

प्रकृती उठू लागली, जीवन जागृत होतंय.

“शांति आणि विषण्णता दाटलेली... जग घटकेने दोन!”

पहाट क्षणी शांतीही आहे आणि विषण्णतेची धुकाही. पण आता जग जागृत होऊन गजबजणारच.

शांत अंतर्मनातून वास्तवाची धडपड सुरू होणार.

“जमू लागलेले दंव... तारकांच्या आसवांनी ओलसर.”

गवतावर दव येत आहे; ते जणू ताऱ्यांचे अश्रू आहेत.

स्वप्नांचे अवशेष — कोमल पण अस्थिर.

“प्राजक्ताच्या पावलाशी... त्याचे दाटलेले श्वास”

प्राजक्ताची फुले झडून पडली आहेत; ते जणू पहाटेच्या वाऱ्याच्या थकलेल्या श्वासासारखे.

सौंदर्य, नाजूकता आणि क्षणभंगुरता.

“ध्येय, प्रेम, आशा... भंगणाऱ्या मूर्ती”

ध्येय, प्रेम आणि आशा — यांची पूर्ती कधी होते? आपण त्यांना वेड्यासारखे पूजतो, जरी ती तुटतात.

जीवनातील अपेक्षा अनेकदा तुटतात, तरीही आपण त्यांना धरून राहतो.

“खळ्यामध्ये बांधलेले बैल... घुंगुरांचा नाद”

बैल गळ्यात घंटा घेऊन जागे होतात.

श्रमाचे जीवन पुन्हा सुरू होते — कर्तव्याची हाक.

“आकृतींना दूरच्या त्या... जागोजाग.”

दूरवर माणसे हलू लागतात, आवाज ऐकू येतो.

जग चालू होते.

“होते म्हणू स्वप्न... वेड एक एक रात्र राहिलेले.”

रात्रभर पाहिलेली स्वप्ने आता सांगता येणार नाहीत. ती फक्त वेडेपणा होते असेच म्हणावे लागेल.

जीवन स्वप्नांना न्याय देत नाही; समाज स्वप्नाळू माणसाला वेडा म्हणतो.

“प्रकाशाच्या पावलांची चाहूल... ध्वज त्याचे कनकाचे”

पहाटेच्या पावलांचा आवाज — दिवसाचे आगमन, तेजस्वी आणि कर्तव्याची घोषणा करणारा.

सत्य, कर्म, कृती — प्रकाशाचा अधिराज्य.

“ओततील आग जगी दूत त्याचे... दिसू वेडे आणि ठरू अपराधी.”

प्रकाशाचे दूत (वास्तव, समाज, नियम) जगभर प्रकाश पसरवतील. पण ज्यांची स्वप्ने, भावना आणि संवेदना वेगळ्या — त्यांना समाज वेडे किंवा अपराधी ठरवेल.

समाज कठोर असतो; स्वप्नाळू आणि भावनाशीलाला तो कधी कधी दोषी ठरवतो.

थोडक्यात सार

रात्र पहाट दिवस

स्वप्ने, प्रेम, कोमलता, शांत दुःख जागरण, आशा-निराशेची गुंतागुंत वास्तव, कर्तव्य, समाजाचा कठोर न्याय

ही कविता सांगते—

> स्वप्न सुंदर असतात, भावना पवित्र असतात;

पण पहाट झाली की जगाला फक्त कर्म आणि कर्तव्य दिसते.

स्वप्नाळू माणूस तेव्हा जगासाठी वेडा ठरतो.

कवितेचा मुख्य संदेश

स्वप्ने आणि वास्तव यांचा संघर्ष हा जीवनाचा नियम.

प्रेम-आशा-ध्येय सुंदर पण पूर्णत्व क्वचितच.

पहाट नवीन शक्ती देते पण स्वप्नांचा नाशही करते.

समाज संवेदनशील, स्वप्नाळू माणसाला अनेकदा गैरसमजतो.

ही कविता गहन प्रतीकांनी भरलेली, भावनांनी नटलेली आणि रूपक व प्रतिमांनी साकारलेली आहे. संध्याकाळ—मध्यरात्र—पहाट—दिवस या संक्रमणातून मानवी जीवनातील स्वप्न, संघर्ष, आशा आणि कटू सत्य यांचा शोध ही कविता घेते. चला तिचे सविस्तर रसग्रहण करूया.

१. स्थळ–काल आणि भावभूमी

कवितेची पार्श्वभूमी रात्र संपून पहाट होण्याची. संध्याकाळच्या मंद होत जाणाऱ्या तेजापासून रात्रीच्या शांततेतून पहाटेच्या नवा प्रकाशाकडे जाणारी यात्रा यात आहे. हे संक्रमण मनोभावनेचा प्रवास देखील बनते.

रात्र → स्वप्ने, वेदना, विषण्णता

पहाट → आशा, जागृती, वास्तवाचा आरंभ

२. स्वर आणि भावछटा

कवितेत भावनिक उतार–चढाव दिसतात:

विषण्णता – “स्नेहहीन ज्योतीपरी”, “शान्ति आणि विषण्णता”

स्वप्नमयता – “स्वप्नासम एक एक तारा”

आकांक्षा आणि प्रेम – “काढ सखे, गळ्यातील तुझे चांदण्याचे हात”

तत्त्वज्ञान – “ध्येय, प्रेम, आशा यांची होतसे का कधी पूर्ती”

निराशा आणि जाणीव – “दिसू वेडे आणि ठरू अपराधी”

३. प्रतीकांच्या माध्यमातून अर्थ

प्रतिमा/प्रतीक आशय

शुक्रतारा आस, प्रेम, पहाटेची चाहूल

तारे स्वप्ने, नाजूक आशा

चांदण्याचे हात प्रेमाचा स्पर्श, भावबंध

रातकिडे, रातपाखरे दुःख, रात्रीची मौन व भावलहर

दंव, प्राजक्त नाजूक सौंदर्य, क्षणभंगुरता

बैल श्रम, जीवनातील बंधन व कर्तव्य

दिवसाचे दूत, प्रकाश कठोर वास्तव, सत्य, कार्याची सुरूवात

ध्वज त्याचे विजयाचे प्रतीक पण कठोर न्यायही

ही प्रतिमारचना अत्यंत काव्यात्म आहे. रात्रीचे सौंदर्य, मानवाचे अंतर्गत भावविश्व व पहाटेचा वास्तवाचा प्रकाश यांची सांगड येथे आहे.

४. मुख्य तत्त्वविचार

कवितेत जीवनाचे गूढ तत्त्वज्ञान आहे:

स्वप्ने सुंदर असतात परंतु क्षणभंगुर

प्रेम–ध्येय–आशा सर्वांसाठी पूर्त नाही

पहाट म्हणजे सत्याचा प्रकाश; त्यात काहीजण हरवतात तर काही दृढपणे उभे राहतात

समाजाचे नियम व प्रकाशाच्या कठोर दृष्टीने अनेक “वेडे” ठरतात

इथे कवी सांगतो की समाज नेहमीच स्वप्नाळू किंवा भावनिक माणसाला समजून घेत नाही — एकदा वास्तव उजाडले की त्याचे स्वप्नाळेपण अपराध ठरते.

५. काव्यगुण

रस — शृंगार (विरह), करुण, शांतरस

अलंकार — रुपक, अनुप्रास (“काढ सखे, गळ्यातील तुझे चांदण्याचे हात”), प्रतिमा

छंद — मुक्तछंद, पण शाब्दिक प्रवाह आणि लय टिकलेली

भाषा — संवेदनशील, संथ, सूचक, काव्यगर्भ

६. कवीचे उद्दिष्ट

ही कविता तत्त्वसूचक आहे. कवी मानवी भावविश्वातील चढउतार, स्वप्नांची कोमलता आणि पहाटेच्या कठोर वास्तवाची तुलना करतो. जीवन हे स्वप्न आणि सत्य यांच्यातील प्रवास आहे; भावविश्वातून समाजाच्या परीक्षेत उतरावे लागते — हा कवीचा मूल संदेश.

निष्कर्ष

ही कविता म्हणजे—

रात्रीच्या शांत सौंदर्याचा,

मानवी स्वप्नांच्या नाजुकतेचा,

आणि पहाटेच्या कठोर वास्तवाचा

अधिभौतिक काव्यप्रवास.

ती माणसाच्या अंतर्मनातील संघर्ष, अपेक्षा, आणि तुटलेल्या स्वप्नांनंतरही जपलेली पहाटेची आशा व्यक्त करते.

आमुची मायबोली- माधव ज्युलियन

आमुची मायबोली

माधव ज्युलियन

परिचय - माधव त्र्यंबक पटवर्धन (१८९४-१९३९)

माधव ज्युलियन या टोपणनावाने काव्यलेखन. त्यांचा जन्म बडोदा येथे झाला. प्रयोगशील कवी, कोशकार, छंदशास्त्राचे व्यासंगी अभ्यासक, साहित्यविमर्शक, मराठी भाषाशुद्धीचे तत्त्वनिष्ठ पुरस्कर्ते हे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे ठळक विशेष होत. फर्ग्युसन महाविद्यालय, पुणे व राजाराम महाविद्यालय, कोल्हापूर येथे ते फारसी विषयाचे प्राध्यापक होते. 'रविकिरण मंडळा'चे संस्थापक सदस्य. 'स्वप्नरंजन', 'तुटलेले दिवे' हे कवितासंग्रह प्रकाशित. 'विरहतरंग', 'सुधारक', 'नकुलालंकार' ही खंडकाव्ये प्रसिद्ध. 'गज्जलांजली' हा गझलसंग्रह. 'भाषाशुद्धि-विवेक' हा ग्रंथ त्यांच्या नावावर असून भा. रा. तांबे यांच्या कवितांचे संकलन व संपादन त्यांनी केले आहे.

'गझल' व 'रुबाई' हे काव्यप्रकार फारसीतून प्रथम मराठीत आणण्याचे श्रेय त्यांना जाते. 'छंदोरचना' हा त्यांचा अत्यंत महत्त्वाचा ग्रंथ असून, या ग्रंथासाठी मुंबई विद्यापीठाकडून डी. लिट. पदवी प्रदान. मुंबई विद्यापीठाने मराठी साहित्यासाठी दिलेली ही पहिली डी. लिट. होती. इ. स. १९३६मध्ये जळगाव येथे पार पडलेल्या मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषविले आहे. स्वातंत्र्य, प्रेम, शांती, प्रयोगशीलता इ. त्यांच्या काव्यलेखनाचे विशेष होत.

प्रस्तुत कवितेतून कवीने मराठी भाषेचे सामर्थ्य व सौंदर्याचा अत्यंत समर्पक शब्दांत गौरव केला आहे. मराठी ही आपली मायबोली असून तिचे स्थान आपल्या हृदयात आहे; तिला विश्वामध्ये प्रतिष्ठा व वैभव प्राप्त करून देण्याचा विचार या कवितेतून प्रतीत होतो.

मराठी असे आमुची मायबोली जरी आज ही राजभाषा नसे, नसो आज ऐश्वर्य या माउलीला, यशाची पुढें दिव्य आशा असे; जरी पंचखंडांतही मान्यता घे स्वसत्ताबळें श्रीमती इंग्रजी, मराठी भिकारीण झाली तरीही कुशीचा तिच्या तीस केवी त्यजी ?

जरी मान्यता आज हिंदीस देई उदेलें नवें राष्ट्र हें हिंदवी, मनाचे मराठे मराठीस ध्याती हिची जाणुनी योग्यता, थोरवी;

目

असूं दूर पेशावरीं उत्तरीं वा असूं दक्षिणीं दूर तंजावरीं, मराठी असे आमुची मायबोली, अहो ज्ञानदेवीच देखा खरी.

मराठी असे आमुची मायबोली जरी भिन्नधर्मानुयायी असूं, पुरी बाणली बंधुता अंतरंगीं, हिच्या एक ताटांत आम्ही बसू; हिचे पुत्र आम्ही हिचे पांग फेडूं, वसे आमुच्या मात्र हृदयमंदिरीं, जगन्मान्यता हीस अर्पू प्रतापें हिला बैसवू वैभवाच्या शिरीं.

हिच्या लक्तरांची असे लाज आम्हां, नका फक्त पाहूं हिच्या लक्तरां प्रभावी हिचें रूपचापल्य देखा पडावी फिकी ज्यापुढे अप्सरा; न घालूं जरी वाङ्मयांतील उंची हिरेमोतियांचे हिला दागिने, मराठी असे आमुची मायबोली, वृथा ही बढाई सुकार्याविणें.

मराठी असे आमुची मायबोली, अहो, पारतंत्र्यांत ही खंगली, हिची थोर संपत्ति गेली उपेक्षेमुळे खोल कालार्णवाच्या तळीं, तरी सिंधु मंथूनि काढूनि रत्नें नियोजूं तयांना हिच्या मंडणीं नको रीण ! देवोत देतील तेव्हा जगांतील भाषा हिला खंडणी.

(स्वप्नरंजन)

प्रस्तुत कविता माधव ज्युलियन यांच्या स्वप्नरंजन या कविता संग्रहातून घेतलेली आहे. अत्यंत सुंदर आणि भावनिक असा मराठीप्रेमाचा आविष्कार प्रस्तुत कवितेतून आलेला आहे. यात कवीने आपल्या मायमराठीबद्दल असलेले प्रेम, अभिमान, वेदना आणि आशा व्यक्त केली आहे.

या कवितेचा सविस्तर अर्थ पाहूया —

१. मराठी असे आमुची मायबोली...

> "मराठी असे आमुची मायबोली जरी आज ही राजभाषा नसे,

नसो आज ऐश्वर्य या माउलीला, यशाची पुढें दिव्य आशा असे;"

अर्थ:

मराठी ही आमची मायबोली आहे. आज ती राजभाषा नसली, शासनाच्या सर्वोच्च पातळीवर तिला स्थान नसले, तरी तिच्या भविष्यात यश आणि तेजाची दिव्य आशा आहे. आज तिला ऐश्वर्य नसेल, परंतु उद्याचा दिवस नक्की तिचा असेल — अशी श्रद्धा कवीला आहे.

> "जरी पंचखंडांतही मान्यता घे स्वसत्ताबळें श्रीमती इंग्रजी,

मराठी भिकारीण झाली तरीही कुशीचा तिच्या तीस केवी त्यजी?"

अर्थ:

जगभर इंग्रजी भाषेला सत्ता आणि मान्यता मिळाली आहे. मराठी तिच्यासमोर भिकारीण झाली तरी, ती आमची जन्मदात्री आहे — मग आपण तिची कुशी (मायबोली) कशी काय सोडू?

कवी सांगतो की, श्रीमंत भाषेच्या मोहात पडून आपण आपली आई (मातृभाषा) विसरू नये.

२. जरी मान्यता आज हिंदीस देई...

> "जरी मान्यता आज हिंदीस देई उदेलें नवें राष्ट्र हें हिंदवी,

मनाचे मराठे मराठीस ध्याती हिची जाणुनी योग्यता, थोरवी;"

अर्थ:

स्वातंत्र्यानंतर भारत नावाच्या नवीन राष्ट्राने हिंदीला राष्ट्रीय भाषा म्हणून मान्यता दिली आहे. पण खऱ्या मनाचे मराठी लोक आपल्या मातृभाषेचे महत्त्व, तिची योग्यता आणि थोरवी ओळखतात.

ते मराठीला मनापासून मान देतात, कारण ती त्यांच्या संस्कृतीची आणि विचारांची जननी आहे.

> "असूं दूर पेशावरीं उत्तरीं वा असूं दक्षिणीं दूर तंजावरीं,

मराठी असे आमुची मायबोली, अहो ज्ञानदेवीच देखा खरी."

अर्थ:

मराठी माणूस उत्तरेत पेशावरपर्यंत असो किंवा दक्षिणेतील तंजावरपर्यंत — जिथेही असेल, मराठीच त्याची मायबोली आहे.

ही भाषा केवळ बोलण्याचं साधन नाही, ती ज्ञानदेवी आहे — म्हणजे ज्ञान, संस्कार, विचार आणि संस्कृतीचा स्रोत आहे.

३. जरी भिन्नधर्मानुयायी असूं...

> "जरी भिन्नधर्मानुयायी असूं, पुरी बाणली बंधुता अंतरंगीं,

हिच्या एक ताटांत आम्ही बसू; हिचे पुत्र आम्ही हिचे पांग फेडूं..."

अर्थ:

आपण सर्व मराठी लोक धर्माने वेगळे असू — हिंदू, मुस्लीम, ख्रिश्चन, बौद्ध, पण मराठी भाषा आपल्याला एकत्र आणते.

आपण सगळे तिच्या एकाच ताटात बसतो — म्हणजेच एकाच संस्कृतीचा अन्नभोग करतो.

ती आपली आई असल्याने आपण तिचे पांग फेडण्याचे — म्हणजे तिचे उपकार फेडण्याचे — कर्तव्य ओळखतो.

> "वसे आमुच्या मात्र हृदयमंदिरीं, जगन्मान्यता हीस अर्पू प्रतापें

हिला बैसवू वैभवाच्या शिरीं."

अर्थ:

मराठी आपल्या प्रत्येकाच्या हृदयाच्या मंदिरात वसते.

आपल्या पराक्रमाने, यशाने आणि प्रयत्नाने आपण मराठीला जगाच्या पातळीवर मानाचे स्थान मिळवून देऊ — वैभवाच्या सिंहासनावर बसवू.

४. हिच्या लक्तरांची असे लाज आम्हां...

> "हिच्या लक्तरांची असे लाज आम्हां, नका फक्त पाहूं हिच्या लक्तरां,

प्रभावी हिचें रूपचापल्य देखा पडावी फिकी ज्यापुढे अप्सरा;"

अर्थ:

आज मराठीची परिस्थिती दीन-दुबळी आहे, तिचे वस्त्र (लक्तरं) फाटलेली आहेत, म्हणून आपण तिला लाजू नये.

तिच्या बाह्य रूपाकडे न पाहता तिच्या आतल्या तेजाकडे पाहा — तिचे रूप इतके दिव्य आहे की त्यासमोर स्वर्गातील अप्सरा सुद्धा फिकी पडतील.

> "न घालूं जरी वाङ्मयांतील उंची हिरेमोतियांचे हिला दागिने,

मराठी असे आमुची मायबोली, वृथा ही बढाई सुकार्याविणें."

अर्थ:

आपण मराठीच्या गळ्यात वाङ्मयाचे (साहित्याचे) हिरे-मोती असलेले दागिने न घातले तरी चालेल.

परंतु तिच्या उन्नतीसाठी कृती करणे आवश्यक आहे — फक्त बढाई मारणे निरर्थक आहे.

म्हणजेच, मराठीसाठी बोलण्याइतकं नाही, तर काम करणं महत्त्वाचं आहे.

५. पारतंत्र्यांत ही खंगली...

> "अहो, पारतंत्र्यांत ही खंगली, हिची थोर संपत्ति गेली उपेक्षेमुळे खोल कालार्णवाच्या तळीं,"

अर्थ:

पराधीनतेच्या काळात (ब्रिटिश राजवटीत) मराठी खूप खंगली, तिची संपत्ती — म्हणजे तिचे ज्ञान, संस्कृती, प्रतिष्ठा — उपेक्षेमुळे खोल काळाच्या सागरात दडून गेली.

> "तरी सिंधु मंथूनि काढूनि रत्नें नियोजूं तयांना हिच्या मंडणीं"

अर्थ:

तरी आता आपण त्या सागरातून (आपल्या इतिहासातून, संस्कृतीतून) रत्नांसारख्या अमूल्य गोष्टी पुन्हा शोधून काढू आणि मराठीच्या अलंकारात पुन्हा सजवू.

> "नको रीण! देवोत देतील तेव्हा जगांतील भाषा हिला खंडणी."

अर्थ:

आम्ही कोणाचं काही उधार मागत नाही; पण काळ येईल, जेव्हा जगातील इतर भाषा मराठीला मान देत ‘खंडणी’ म्हणून आपला सन्मान अर्पण करतील — म्हणजेच मराठीला जागतिक स्तरावर गौरव प्राप्त होईल.

🔹 संपूर्ण कवितेचा सारांश:

ही कविता म्हणजे मराठी भाषेवरील निष्ठा, अभिमान आणि कर्तव्यभावनेचा अत्यंत हृदयस्पर्शी आविष्कार आहे.

कवी सांगतो की —

मराठी आज दुर्लक्षित असली तरी तिचा भविष्यकाळ तेजस्वी आहे.

ती केवळ भाषा नाही, ती आपली ओळख आणि संस्कृती आहे.

तिचे रक्षण करणे, तिच्या उन्नतीसाठी प्रयत्न करणे हे आपले पवित्र कर्तव्य आहे.

फक्त बोलण्यात नाही, कृतीतून तिचे वैभव पुनर्स्थापित करावे.

महत्त्वाची लिंक

डिजिटल लायब्ररीhttps://ndl.iitkgp.ac.in

शीगवाला / नारायण सुर्वे

क्या लिखतो रे पोरा !

नाही चाचा -- काही हर्फ जुळवतो

म्हणता, म्हणता दाऊदचाचा खोलीत शिरतो

गोंडेवली तुर्की टोपी काढून

गळ्याखालचा घाम पुसून तो 'बीचबंद' पितो

खाली बसतो

दंडा त्याचा तंगड्या पसरून उताणा होतो ।

एक ध्यानामदी ठेव बेटा

सबद लिखना बडा सोपा है

सब्दासाठी जीना मुश्कील है

देख ये मेरा पाय

साक्षीको तेरी आई काशीबाय

'मी खाटीकआहे बेटा - मगर

गाभणवाली गाय कभी नही काटते ।'

तो - सौराज आला गांधीवाला

रहम फरमाया अल्ला

खूप जुलूस मनवला चालवालोने

तेरे बापूने -

तेरा बापू चालका भोंपू ।

हां तर मी सांगत होता

एक दिवस मी बसला होता कासाईबाडे पर

बकरा फाडून रख्खा होता सीगपर

इतक्यामंदी समोर झली बोम

मी धावला देखा -

गर्दीने घेरा था तुझ्या अम्मीला

काटो बोला

अल्ला हू अकबरवाला

खबरदार मै बोला

सब हसले, बोले,

ये तो साला निकला पक्का हिंदूवाला

"फिर काफिर को काटो !"

अल्लाहुवाला आवाज आला

झगडा झाला ।

सालोने खूब पिटवला मला

मरते मरते पाय गमवला ।

सच की नाय काशिबाय

'तो बेटे -

आता आदमी झाला सस्ता - बकरा म्हाग झाला

जिंदगीमध्ये पोरा, पुरा अंधेर आला,

आनि कौन है जो सब्दाला

जगवेल

असा कोन हाये दिलवाला

सबको पैसे ने खा डाला ।'

“शीगवाला” – नारायण सुर्वे यांची आहे. ही कविता कामगारवर्ग, उपेक्षित समाज, त्यांचा जीवनानुभव आणि सामाजिक-राजकीय वास्तव यांचे चित्रण करते. चला तर मग तिचा भावार्थ समजावून घेऊया :

भावार्थ :

कवितेत कवी एका साध्या कामगार वर्गातील दाऊदचाचा या पात्राचे अनुभव मांडतो. दाऊदचाचा थकलेल्या शरीराने खोलीत येतो आणि जीवनातील वास्तव पोऱ्याला (तरुण पिढीला) सांगतो.

तो म्हणतो –

शब्द लिहिणे सोपे आहे, पण शब्दांप्रमाणे जगणे फार अवघड आहे.

आपला व्यवसाय कसाईचा (खाटीक) असला तरीही, तो गाभण गाईला हात लावत नाही. म्हणजेच त्याच्या मनात करुणा व मानवता आहे.

दाऊदचाचा पुढे स्वातंत्र्यलढ्याचे दिवस आठवतो. गांधींचा प्रभाव, जुलूस-चळवळी आठवून सांगतो. एका साम्प्रदायिक दंगलीत त्याची अम्मी अडचणीत सापडते, तेव्हा तो धावत जाऊन तिला वाचवतो. पण गर्दी त्याला "हिंदूवाला" म्हणून हिणवते आणि त्याला मारहाण करून त्याचे पाय कायमचे अपंग होतात.

तो शेवटी पोऱ्याला सांगतो की :

आज माणूस स्वस्त झाला आहे, पण बकरा महाग झाला आहे.

पैसा सर्वकाही गिळून टाकतोय.

या अन्याय-अंधारात शब्दांना जगवणारा, शब्दांना खरी ताकद देणारा, माणुसकी जपणारा "दिलवाला" कोण आहे? – हा प्रश्न तो विचारतो.

मुख्य आशय :

कवितेतून कामगारवर्गाचा शोकांत इतिहास, धार्मिक द्वेषाची विडंबना, मानवी मूल्यांची घसरण आणि पैशाने माणसाला खाऊन टाकलेले वास्तव दाखवले आहे.

नारायण सुर्वेंची शैली अगदी बोलीभाषेतली आहे, म्हणून कवितेला थेट वास्तवाचा स्पर्श जाणवतो.

भावार्थ (थोडक्यात व सोपा):

नारायण सुर्वे यांच्या “शीगवाला” या कवितेत दाऊदचाचा या पात्राच्या आयुष्याचा अनुभव मांडला आहे. दाऊदचाचा कसाईकाम करत असला तरी त्याच्या मनात माणुसकी आहे. तो गाभण गायीला कधीच हात लावत नाही. स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात त्याने गांधींचे जुलूस पाहिले. पण पुढे झालेल्या दंगलीत त्याच्या धर्मावरून लोकांनी त्याला मारहाण केली व त्याचा पाय गेला.

दाऊदचाचा सांगतो की – आजच्या काळात माणसाचे काही मोल राहिले नाही, पण जनावर महाग झाले आहे. पैशाने सर्वकाही विकत घेता येते. या अंधारातून माणुसकी व खरी मूल्ये वाचवणारा कोण आहे, हा प्रश्न तो विचारतो.

👉 म्हणजेच कवितेतून धर्मांधता, अन्याय, मानवी जीवनाची झालेली किंमतशून्यता आणि पैशाचे वाढते साम्राज्य यांचे चित्रण झाले आहे.

नारायण सुर्वेंची कविता “शीगवाला” ही 1970–80 च्या कामगारवर्गाच्या, उपेक्षित समाजाच्या आयुष्याचे चित्रण करते; पण तिचा आशय आजही अगदी लागू होतो.

वर्तमान जीवनातील उदाहरण :

👉 धर्मांधता आणि दंगली

आजही काहीवेळा धर्माच्या नावावर भांडणं होतात. उदा. छोट्या कारणावरून समाजात दंगल उसळते, निरपराध लोकांचे प्राण जातात, दुकाने जाळली जातात. दाऊदचाचा म्हणतो तसा – “तो हिंदू, हा मुसलमान” म्हणून माणसाला वेगळं करून मारहाण होते. हे वास्तव आजही आपल्या आजूबाजूला घडताना दिसते.

👉 माणसाची किंमत कमी, पैशाची जास्त

आजच्या काळात एक साधा कामगार, शेतकरी, रिक्षाचालक यांना पुरेशे पैसे मिळत नाहीत. पण मोबाइल, मोटारगाड्या, पेट्रोल, जनावरं, मालमत्ता यांचे भाव गगनाला भिडतात. दाऊदचाचा म्हणतो तसा – “आता माणूस स्वस्त झाला, पण बकरा महाग झाला.”

👉 मानवतेचा अभाव

रुग्णालयात गरीब माणूस पैशांशिवाय इलाज न मिळाल्यामुळे मरण पावतो, तर श्रीमंत माणसाला हवी ती सोय मिळते. हे उदाहरण दाऊदचाच्याच वेदनेशी मिळतंजुळतं आहे की – पैसा सर्वकाही गिळून टाकतो.

सारांश :

ही कविता सांगते की –

धर्म, जात, पैसा यांच्या आड खरी माणुसकी हरवते आहे.

आजही समाजात हेच घडत असल्यामुळे नारायण सुर्वेंची कविता आपल्याला वास्तवाचे आरसे दाखवते.

कोलंबसचे गर्वगीत

कुसुमाग्रजांचा कोलंबस !

• Dr. Vishvadhar Deshmukh
• Updated: November 14, 2020 6:59 PM

  

अजूनही लक्षात आहे ती तारीख. 08 जानेवारी 2004. सकाळची 7 वाजून 50 मिनिटे झाली होती. कोचिंग क्लासमधला पहिला तास सुरू होता. तास सुरू होऊन वीस मिनिटे झालेली; तास चांगलाच रंगात आला होता. तितक्यात निरोप आला,‘आई गेली!’ जवळपास सहा वर्षांपासून तिच्या कर्करोगावर उपचार सुरू होते; पण सहा महिन्यांपूर्वीपासून तिचे उपचाराला प्रतिसाद देणे मंदावत गेले म्हणजे ती आता फार काळ जगू शकणार नाही, हे तसे स्पष्टच होते…तरीही ‘ती होती’ हा आधार खूप मोठा होता आणि आता ‘आई नाही’ ही गोष्ट पोटात हजारो फुटांचा खड्डा पाडून गेली. तीव्र अशा वेदनेचा उमाळा दाटून आला आणि गहिवरून गेल्याने सगळे पाश तोडून हुंदका ओठापर्यंत वेगाने आला. पण मी रडलो नाही, साडेआठ वाजेपर्यंत रडलो नाही. न दुःख दिसू दिले न हुंदक्याला ओठाबाहेर वाट मोकळी करून दिली…हे कसे घडले? आई या साध्या शब्दाने जिथे माझ्या भावनेचा बर्फ वितळतो तिथे पाऊन तास मी माझे दुःख गोठवून ठेवले ते कुणाच्या बळावर?

याचे उत्तर आहे कोलंबस! त्या दिवशी दहावीच्या वर्गात कुसुमाग्रजांची ‘कोलंबसाचे गर्वगीत’ ही कविता शिकवत होतो. संकट असो वा दुःख, ते भले आपल्यावर हजार जिव्हांनी चाल करून येईल…पण आपण मात्र डगमगायचे नाही हा लढाऊ बाणा शिकवणारा ‘प्रेरणापुरुष’ माझ्यासोबत होता, म्हणून बहुदा आई गेल्याच्या वेदनेनंतरही माझ्या भावनेचा बांध फुटला नाही.

…कोलंबस. पूर्ण नाव ख्रिस्तोफर कोलंबस. जन्मगाव जिनोवा. मध्य व दक्षिण अमेरिका शोधणारा दर्यावर्दी. इसवी सन 1451 ते 1506 हा त्याचा कालखंड. साध्या वीणकराचा मुलगा. आर्थिकदृष्ठ्या यथातथा. शिक्षण घेता-घेता वडिलांना व्यवसायात मदत करणे ही त्याची दिनचर्या; पण लहानपणापासूनच वृत्तीने धाडसी, बुद्धीने चौकस. समुद्राचे अपार आकर्षण आणि सतत काहीतरी शोधण्याची ओढ…. यातून त्याने नौकानयनाचे शिक्षण घेण्यासाठीची धडपड सुरू केली. अगदी वयाच्या चौदाव्या वर्षी फ्रेंच चाच्यांसोबत तो बोटींवर जायला लागला.

समुद्राचे आकर्षण आणि अज्ञात गोष्टींचा वेध घेण्याची त्याची वृत्ती त्याला स्वस्थ बसू देईना; म्हणून मग आपली प्रेयसी फिलीपाच्या गव्हर्नर असलेल्या वडिलांना मध्ये घालून त्याने पोर्तुगालच्या राजदरबारात प्रवेश मिळवला आणि त्यांच्यासमोर त्याने 1484 मध्ये भारतात जाण्याची कल्पना मांडली. पण मध्ययुगीन मानसिकतेच्या दृष्टीने ही कल्पनाच इतकी अजब होती की ती राजाच्या सल्लागारांच्या काही पचनी पडली नाही आणि त्यांनी कोलंबस व त्याची ही अजब कल्पना दोघांचीही यथेच्छ टर उडवली.

पण प्रतिकुलतेने निराश होईल,तो कोलंबस कसला? पुन्हा एकदा या कल्पनेचे बारीसारीक तपशील त्याने जमा केले आणि आता स्पेनचा राजा फेर्दिनांद व राणी इसाबेला या दोघांपुढे आपल्या धाडसी मोहिमेची कल्पना नव्याने मांडली. खरेतर ही कल्पना राजा-राणीच्या गळी नीटपणे उतरली नव्हती, पण कोलंबसाचे झपाटलेपण इतके दिपून टाकणारे होते की, त्यामुळे या मोहिमेला त्यांनी हिरवा कंदील दाखवला.

या झपाटलेपणातून कोलंबसने 3 ऑगस्ट 1492 ते 1504 या काळात चार महत्वाकांक्षी मोहिमा आखल्या. काही नवी बेटे आणि काही नवे भूप्रदेशही शोधून काढले. आणि अखेर इस.1506 मध्ये संधीवाताच्या आजाराने अवघ्या पंचावन्नाव्या वर्षी त्याचा मृत्यू झाला.

इतिहासाच्या पुस्तकात त्याची माहिती मिळते ती इतकीच. पण कुसुमाग्रजांनी मात्र आपल्या कवितेतून इतिहासातील निर्जीव तपशीलांत जणू नवे प्राण फुंकून विलक्षण जिद्दी, करारी, धाडसी अशी कोलंबसाची व्यक्तिरेखा उभी केली आहे.

मराठी कवितेच्या इतिहासात कुसुमाग्रजांची ओळख ‘क्रांतिकवी’, ‘अग्निसंप्रदायाचे प्रवर्तक’ अशी आहे. नारायण सुर्वे यांनी आपल्या या समकालीन कवीचे मोठेपण नोंदवताना म्हटले आहे, ‘…कुसुमाग्रजांच्या कवितेचा केंद्रबिंदू माणूस हाच आहे. माणसावर आणि त्याच्या कर्तृत्वावर इतका अदम्य विश्वास असलेला कवी मराठीत दुसरा नाही.’ संकटांनी वेढलेल्या, दुःख-दैन्याने ग्रासलेल्या माणसाच्या ऐहिक जीवनाला सतत भव्यतेची आणि दिव्यत्वाची ओढ असायला हवी, हा भाव त्यांच्या कवितेच्या केंद्रस्थानी आहे. विशेषतः ‘विशाखा’ या संग्रहातील त्यांची कविता अशा अलौकिकत्वाचे सूक्त आळविणारी आहे.
कुसुमाग्रजांचा कोलंबस आकाराला आला आहे तो कर्तृत्वावरील याच अदम्य विश्वासातून. म्हणून तर ज्या समुद्राचे त्याला लहानपणापासून अपार आकर्षण आहे, तोच जेव्हा त्याच्या रोरावणार्‍या लाटांनी कोलंबसाच्या मोहिमेचा मार्ग अडविण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा त्याच्या लाटांच्या उंचीपेक्षा नव्या वाटा शोधण्याची माणसाची जिद्द मोठी असते, तेव्हा त्याला ठणकावून सांगतो,

‘हजार जिव्हा तुझ्या गर्जु दे प्रतिध्वनीने त्या
समुद्रा, डळमळू दे तारे
विराट वादळ हेलकावू दे पर्वत पाण्याचे
ढळू दे दिशाकोन सारे’

एकवेळ आकाशातले तारे डळमळू दे, किंवा वाटेत विराट वादळाने पाण्याचे पर्वत उभे करू देत, मी ही मोहीम अर्ध्यावर टाकून परत फिरणार नाही. एकीकडे खवळलेला समुद्र आणि दुसरीकडे आकाशातून विजांच्या कडकडाटांसह प्रमत्त सैतानासारखा तांडव करणारा पाऊस भल्याभल्यांची पाचावर धारण बसायला ही परिस्थिती पुरेशी, पण छे, कोलंबस कशाचा विचलित होतोय, उलट उधाणलेल्या समुद्राच्या डोळ्यांशी डोळा भिडवून तो विचारतो,

‘ताम्रसुरा प्राशुनी मातु दे दैत्य नभामधले
दडू द्या पाताळी सविता
आणि तयांची ही अधिराणी दुभंग धरणीला
कराया पाजळू दे पलिता’

माथ्यावर नभ फुटू दे, नाहीतर उल्का कोसळू दे, आपल्या ध्येयपथावरून बाजूला हटायचे नाही, यासाठी स्वतःवर किती दृढविश्वास असावा लागतो. बरे इथे प्रश्न फक्त कोलंबसाचा एकट्याचा नाही. तो काही एकटा ‘आउटिंग’ करण्यासाठी बाहेर पडलेला नाही. तो या मोहिमेचा कर्णधार आहे, चार प्रवासी जहाजे आणि नव्वद खलाशांना सोबत घेऊन नवीन प्रदेशाच्या शोधासाठी तो या सफरीवर निघालाय. हा मध्ययुगीन कालखंड आहे. ना दळणवळणाची साधने आहेत, ना संपर्काची माध्यमे. आणि त्या काळात 3 ऑगस्ट 1492 ला कोलंबस या मोहिमेवर निघालाय, पण ऑगस्ट आणि सप्टेंबर संपला तरी नवा भूप्रदेश काही नजरेच्या टप्प्यात यायला तयार नाही. तेव्हा सोबतचे खलाशी हताश झाले. त्यांना यात यशाची शक्यता दिसेना. त्यांची चलबिचल सुरु झाली, परतीच्या प्रवासाचे खयाल त्यांच्या मनात गर्दी करायला लागले.

इथे कोलंबसाच्या समोर निर्वाणीचा पेच निर्माण झाला. समुद्र खवळलाय,आकाश फाटावे तसा सैतानी पाऊस कोसळतोय, ढगांचा गडगडाट आणि विजांचा कडकडाट यांनी वातावरण भेसूर झालंय आणि त्यात आपले सहकारी गर्भगळीत होऊन परतीची भाषा बोलताहेत. अशावेळी समुद्राशी झटापट करणार्‍या कोलंबसाची ‘लीड फ्रॉम फर्स्ट’च्या जातकुळीतली लिडरशीपच नजरेत भरते.

निराश, खिन्न आणि निरुत्साही झालेल्या आपल्या सहकार्‍यांमधले ‘लढाऊपणाचे स्पिरीट’ तो ज्या भाषेत जागे करतो, ती भाषा आपणाला रोमांचित करते. तो त्यांना थेट त्यांच्या जन्मप्रयोजनाचे स्मरण करून देतो. आपला बाणा काय आहे, याची आठवण करून देतो आणि इथून अपयश हाती घेऊन परत आपल्या देशी गेलो तर जो अपमान सोसावा लागेल, त्याचे चित्र त्यांच्या डोळ्यांसमोर उभे करतो. पराभूत होऊन परत फिरण्यापेक्षा जलसमाधी घेऊन स्वतःला समर्पित करण्यामध्ये ‘खरा पुरुषार्थ’ असल्याचे सांगून त्यांच्या कर्तृत्वाला आवाहन करतो,

‘काय सागरी तारू लोटले परताया मागे
असे का हा अपुला बाणा
त्याहून घेवू जळी समाधी सुखे, कशासाठी
जपावे पराभूत प्राणा.’

मध्य समुद्रात आपल्या सहकार्‍यांना ‘नाविकधर्मा’ची स्मृती करुन देणारा कोलंबस आणि कुरुक्षेत्रात अर्जुनाला ‘क्षात्रधर्मा’ची आठवण करून देणारा कृष्ण या दोघांचा देश, काळ आणि परिस्थिती भले वेगळी असली तरी आपल्या सहकार्‍यांतले ‘फायटिंग स्पिरीट’ जागृत करण्याची दोघांची शैली मात्र सारखीच !

लढाऊ बाणा न दाखवता आपण परत फिरलो तर कोट्यवधी किडामुंगींसारखे क्षुद्र होऊन मरण येण्याची पाहत जगत राहणे आपल्या वाट्याला येईल. उलट आपल्या ‘कर्तव्या’चे भान ठेऊन लढण्याचा पर्याय निवडला तर मात्र ‘नवी क्षितिजे निर्माण करण्याचे’ कर्तृत्व आपल्या नावावर नोंदविले जाईल.

‘आपण स्वतःच्या क्षमतेला कसे मोजतो?’ ही आयुष्यातली सगळ्यात मूलभूत निवड असते. खरेतर ध्येयमार्गावर चालण्यापासून आपणाला पैसा, पत्नी किंवा उंबरठा…हे क्षणभरीचे मोह आपणाला अडवणारे नसतात. आपल्यातली सगळ्यांत मोठी ताकद आपणच असतो आणि वाटेतला सगळ्यात मोठा गतिरोधकही आपण स्वतःच असतो. म्हणून स्वतःला धोंडा मानायचे की ध्वज ते आपले आपणालाच ठरवायचे असते.

‘आधी केले आणि मग सांगितले’ या कॅटेगरीतले हे कोलंबसाचे तत्वज्ञान. वयाच्या चौदाव्या वर्षांपासून त्याने विक्राळ समुद्राला आपल्या अंगाखांद्यावरून खेळविले. नव्या प्रदेशाच्या ओढीने हजारो रात्री कुर्बान केल्या. मोहिमेच्या स्वप्नाला शेकडो लोकांसोबत वाटून घेतले. आणि आता तब्बल साठ दिवस खर्चून मोहीम ऐन भरात असताना समुद्राने सामोरे येण्याची आणि सहकार्‍यांनी पळून जाण्याची भाषा करावी, हे कोलंबसाच्या प्रकृतीला पचनी पडणारे नाही. म्हणून तर तो एकीकडे रोरावत अंगावर चाल करून येणार्‍या समुद्राला शड्डू ठोकून आव्हान देतो तर दुसरीकडे सहकार्‍यांना त्यांच्या कर्तव्याचे स्मरण करून देऊन लढत राहण्याचे आवाहन करतो :

चला उभारा शुभ्र शिडे ती गर्वाने वरती
कथा या खुळ्या सागराला
अनंत आमुची ध्येयासक्ती अनंत अन आशा
किनारा तुला पामराला !

समुद्र असेल वा अन्य कोणतेही संकट, ते थेट पुढे येऊन उभे ठाकले की भयानक भासायला लागते. पण माणसाची ध्येयासक्ती आणि आशावाद यांच्या चष्म्यातून त्याच्याकडे पाहिले की ते त्याचे छोटेपण लक्षात यायला लागते.

कोलंबसाने प्रत्येक संकटाकडे असे आशावादाचा दीप हाती धरून ध्येयाच्या ध्यासाने पाहिले आणि ही ‘दर्यावर्दी दृष्टी’ आपल्या सहकार्‍यांमध्येही संक्रमित केली म्हणून तर आपल्या पंचावन्न वर्षांच्या अल्प आयुष्यातही ‘सॅन साल्वादोर’,‘क्युबा’,‘डॉमिनिका’,‘माँटेसराट’,‘अँन्टिग्वा’,‘रेडोंडा’, ‘नेवीस’,‘सेंट कीट्स’,‘मार्टिनिक’ अशी बेटे आणि ‘इसाबेला’,‘होन्डुरास’,‘निकाराग्वा’,‘कोस्टारिका’ आणि ‘पनामा’ असे प्रदेश शोधले.

आपल्याच मर्यादेत कैद होऊन खितपत पडलेले कितीतरी ‘चौकट राजे’ आपण सभोवताली पाहत असतो; म्हणून ‘अनंत अमुची ध्येयासक्ती,अनंत अन् आशा’ हे सांगून क्षितिजापलीकडचे अज्ञात प्रदेश शोधण्याची प्रेरणा देणारा कोलंबस स्पेनसारख्या एका देशापुरता मर्यादित राहत नाही, तर पाहतापाहता स्वतःच्या स्वप्नांसारखाच असीम आणि अनंत होत जातो आणि कधी कुसुमाग्रजांसारखा क्रांतिकवी तर कधी माझ्यासारखा शांत शिक्षक यांना अखंड प्रेरणा देत राहतो.

असे म्हणतात की जवळपास अडीच महिन्यांनंतरच्या कष्टप्राय मोहिमेनंतर जेंव्हा पहिल्यांदा ‘नवा प्रदेश’ दिसला तेव्हा जणू समुद्राची भरती कोलंबसच्या डोळ्यांत दाटून आली …..

सत्य सर्वांचे आदी घर - महात्मा जोतीराव फुले

सत्य सर्वांचे आदी घर, सर्व धर्मांचे माहेर

जगामाजी सुख सारे, खास सत्याची ती पोरे 

सत्य सुखाला आधार, बाकी सर्व अंधकार

आहे सत्याचा बा जोर, काढी भंडाचा तो नीर

सत्य आहे ज्याचे मूळ, करी धूर्तांची बा राळ

बळ सत्याचे पाहुनी, बहुरूपी जळे मनी

खरे सुख नटा नोव्हे, सत्य ईशा वर्जु पाहे

ज्योती प्रार्थी सर्व लोका,व्यर्थ डंभा पिटु नका.

सत्याचे महत्त्व (Importance of Truth) 

सत्य म्हणजे जे खरे आहे, वास्तविक आहे, आणि जे कोणत्याही प्रकारे फसवेपणातून दूर आहे. मानवी जीवनात सत्याला सर्वोच्च मूल्य मानले गेले आहे. विविध धर्म, तत्त्वज्ञान, आणि महान व्यक्तींच्या जीवनकार्यांतून सत्याचे महत्त्व सातत्याने अधोरेखित झाले आहे.

१. व्यक्तिगत आयुष्यात सत्याचे महत्त्व

सत्यप्रिय व्यक्तीला आत्मिक शांती लाभते.

खोटे बोलल्यावर अपराधीपणाची भावना मनात राहते, जी मानसिक तणाव निर्माण करते.

सत्य बोलणारा व्यक्ती विश्वासार्ह ठरतो.

व्यक्तिमत्व अधिक सशक्त आणि नीतिमान बनते.

२. समाजजीवनात सत्याचे महत्त्व

समाजात परस्पर विश्वासाचे नाते तयार होते.

कायदा, न्याय आणि प्रशासन सत्यावर आधारित असावे लागते.

खोटेपणामुळे सामाजिक अस्थिरता आणि द्वेष निर्माण होतो.

३. धार्मिक व आध्यात्मिक दृष्टिकोन

महात्मा गांधींनी "सत्य हेच ईश्वर आहे" असे म्हटले आहे.

बौद्ध, जैन, हिंदू धर्मात सत्य हे अत्युच्च तत्व मानले गेले आहे.

सत्याचा मार्ग कठीण असला तरी तो मोक्षाकडे नेणारा आहे.

४. प्रभाव आणि परिणाम

दीर्घकाळ टिकणारे नाते आणि व्यवसाय सत्यावरच आधारलेले असतात.

खोटे तात्पुरते फायदे देऊ शकते, पण त्याचे परिणाम नेहमीच नकारात्मक असतात.

सत्यामुळे व्यक्तीचे निर्णय योग्य दिशेने जातात.

निष्कर्ष:

सत्य हे केवळ बोलण्यात नाही, तर विचार, कृती आणि नाते या सगळ्यांत असावे लागते. सत्य ही कोणतीही व्यक्ती, समाज, संस्था यांची खरी ओळख असते. सत्यच अखेर विजय मिळवते – "सत्यमेव जयते" हे आपल्या राष्ट्राचं ब्रीदवाक्यही त्याचं महत्त्व अधोरेखित करतं.

कथा: "मोत्याचा हार"

एका गावात अर्जुन नावाचा एक गरीब पण प्रामाणिक तरुण राहत होता. त्याचं काम होतं मंदिरात सफाई करणं. तो नेहमी वेळेवर येई, मन लावून काम करी आणि कोणत्याही वस्तूला हात न लावता परत जाई. गावात सर्वजण त्याच्या प्रामाणिकपणाचं कौतुक करत.

एके दिवशी मंदिरात पूजेसाठी गावाची श्रीमंत महिला आली. तिच्या गळ्यात एक मौल्यवान मोत्यांचा हार होता. पूजा संपल्यावर ती घाईघाईने घरी निघाली, पण ती हार मंदिरातच विसरली.

संध्याकाळी हार हरवला असल्याचं लक्षात आल्यावर तिने आरडाओरडा केला. गावकरी आणि पुजारी सगळ्यांनी शोध घेतला, पण हार कुठेच सापडला नाही.

त्याच वेळी अर्जुन मंदिरात झाडू मारत होता. त्याला हार दिसला आणि त्याने तो तात्काळ मंदिराच्या पुजाऱ्याला दिला.

पुजाऱ्याने आश्चर्यचकित होऊन विचारले,

"अर्जुन, इतक्या मौल्यवान गोष्टीवर मन ललचावलं नाही का?"

अर्जुन हसत म्हणाला,

"मी रोज देवाजवळ स्वच्छता करत असतो. माझं मन देवाजवळ असतं, हाराजवळ नाही."

ही गोष्ट गावभर पसरली. त्या श्रीमंत महिलेने अर्जुनला काही इनाम देण्याचा आग्रह केला, पण अर्जुन म्हणाला,

"मी काही गमावलेलं परत केलं आहे, काही मिळवलेलं नाही."

गावकऱ्यांनी अर्जुनचं प्रामाणिकपण आणि सत्यनिष्ठा पाहून त्याला गावाच्या शाळेत मदतनीस म्हणून नोकरी दिली. पुढे अर्जुन आपल्या कष्टाने आणि प्रामाणिकपणाने मोठा अधिकारी झाला.

तात्पर्य:

सत्य आणि प्रामाणिकपणा नेहमीच माणसाला उंचीवर नेतात. तात्पुरते लाभ खोट्या मार्गाने मिळू शकतात, पण सत्याचं फळ दीर्घकाळ टिकणारं आणि तेजस्वी असतं.

कथा: "चार यात्रेकरू आणि एक सत्य"

एकदा चार यात्रेकरू वेगवेगळ्या धर्मांचे प्रतिनिधी म्हणून एका डोंगरावर चढाई करत होते. एक जैन, एक बौद्ध, एक हिंदू आणि एक मुस्लिम. त्यांचा हेतू होता — डोंगरावर असलेल्या एका "सत्यगुरूंच्या" भेटीस जाणे.

चढाई करताना ते एकमेकांशी आपल्या धर्माचं श्रेष्ठत्व सिद्ध करण्याच्या चर्चेत गुंतले. प्रत्येकजण म्हणे, "माझाच धर्म खरा!", "माझ्या ग्रंथातच अंतिम सत्य आहे!" वगैरे.

जेव्हा ते डोंगरशिखरावर पोचले, तेव्हा सत्यगुरूंनी त्यांचं शांतपणे स्वागत केलं आणि एक आरसा दाखवला. त्या आरशात प्रत्येकाला स्वतःचं मन दिसत होतं — कुणाचं रागाने भरलेलं, कुणाचं अहंकाराने, तर कुणाचं द्वेषाने भरलेलं.

गुरूंनी शांतपणे म्हटलं:

> "खरा धर्म तोच — जो मन शुद्ध करतो, अहंकार नाहीसा करतो आणि दुसऱ्याला आपलं मानतो.

नावं वेगळी असली तरी धर्माचं मूळ तत्त्व एकच आहे — सत्य आणि प्रेम!"

सर्व यात्रेकरूंनी नम्रपणे माना खाली घातल्या. त्यांनी आपल्या मनातील अहंकार झटकला आणि परस्परांचे हात धरून खाली उतरले — एकतेच्या धर्माने एकत्र.

🌟 स्पष्टीकरण:

धर्म म्हणजे विभाजन नव्हे, तर एकत्र येण्याचं माध्यम.

कोणताही धर्म खरा तेव्हाच ठरतो, जेव्हा तो माणुसकी, सहिष्णुता, सत्य आणि प्रेम शिकवतो.

ग्रंथ, मूर्ती, मशिद, चर्च किंवा विहार हे फक्त मार्ग आहेत — अंतिम ध्येय सत्य, आत्मिक शुद्धता आणि परोपकार आहे.

✅ तात्पर्य:

"खरा तो एकच धर्म — माणुसकीचा, प्रेमाचा आणि सत्याचा."

बाकी सगळं केवळ वेगवेगळ्या वाटा आहेत, पण ध्येय एकच — चांगुलपणा.

Quick Reads

सत्योत्तर जगात सत्यशोधकांची प्रासंगिकता

आजपासून सत्यशोधक समाजाच्या शतकोत्तर सुवर्ण महोत्सवाला सुरुवात होत आहे.

Devkumar Ahire

देवकुमार अहिरे

Sep 24, 2022 4:57 PM

Credit : Prathmesh Patil

सत्य सर्वांचे आदी घर || सर्व धर्मांचे माहेर ||धृ||

जगांमाजी सुख सारे || खास सत्याची ती पोरे ||१||

सत्य सुखाला आधार || बाकी सर्व अंधकार ||

आहे सत्याचा बा जोर || काढी भंडाचा तो नीर ||२||

सत्य आहे ज्याचे मूळ || करी धूर्तांची बा राळ||

बळ सत्याचे पाहुनी || बहुरूपी जले मनी ||३||

खरे सुख नटा नोव्हे || सत्य ईशा वर्जू पाहे ||

जोती प्रार्थी सर्व लोकां || व्यर्थ डंभा पेटू नका ||४||

आजपासून सत्यशोधक समाजाच्या शतकोत्तर सुवर्ण महोत्सवाला सुरुवात होत आहे. त्यानिमित्ताने पुढील वर्षभर महाराष्ट्रात ठिकठिकाणी कार्यक्रम घेण्याचे नियोजन अनेकांनी केले आहेत. महात्मा जोतीराव फुले आणि त्यांच्या सत्यशोधक समाजाची व विचारांची या निमित्ताने अनेक ठिकाणी उजळणी होईल याची मला खात्री आहे. परंतु, आजच्या तथाकथित सत्योत्तर जगात सत्यशोधक विचारांची प्रासंगिकता कशी आहे याबद्दल चर्चा होईल की नाही याबद्दल मला माहिती नाही. म्हणूनच, आजच्या सत्योत्तर जगात सत्यशोधकांची प्रासंगिकता या संदर्भात काही चर्चा करण्याचे ठरविले आहे. खोटी माहिती आणि चुकीच्या माहितीद्वारे ‘फेक न्यूज’ (बनावट बातमी) पसरविण्याच्या काळात कधी नव्हे एवढी आजच्या काळात सत्यशोधनासाठी लागणाऱ्या सत्यशोधकदृष्टी गरज निर्माण झालेली आहे. जगभरात लोकांचे लढे, चळवळी, आंदोलने आणि मोर्च्यांच्या माध्यमातून समोर येणारे विषमतेचे, बेरोजगारीचे, दमनाचे, शोषणाचे आणि महामारीचे ‘सत्य’ नाकारून सगळीकडे सत्योत्तर चर्चाविश्वाचे ‘वर्चस्व’ स्थापन करण्याचे प्रयत्न चालू आहे. यास्थितीत, महाराष्ट्रातील सत्यशोधक चळवळ आणि सत्यशोधक विचारांची वसा आणि वारसा समजावून घेणे गरजेचे बनते. कारण, आजही सत्यशोधकवृत्ती आणि सत्यशोधकदृष्टीची समाजाला तेवढीच गरज आहे. 

  

भयग्रस्त पर्यावरण आणि जोतीबांची ‘सत्यवर्तना’ची कल्पना  

महात्मा जोतीराव फुल्यांच्या लिखाणामध्ये ‘विद्या’, ‘ज्ञान’ आणि शिक्षणाला अत्यंत महत्व आहे. अविद्येमुळे सर्व नुकसान झाले आहे असे आग्रही मांडणी म. फुल्यांनी केली आहे. तसेच, लबाडी, खोटारडेपणा, कपटीपणा आणि नीचवृत्तीमुळे सर्व मानवसमूहाला भेदभावाला, गुलामगिरीला, शोषणाला सामोरे जावे लागले आहे. त्यामुळे सर्व स्त्री-पुरुष मानव जातीचे कल्याण झालेले नाही आणि संपूर्ण मानवजातीचे कल्याण करायचे असेल तर सर्वांनी ‘सत्यवर्तन’ केले पाहिजे अशी भूमिका महात्मा जोतीराव फुल्यांनी घेतली आहे. त्यांच्या मते, सर्व धर्म हे सत्यच सांगतात. म्हणूनच त्यांनी ‘सत्य सर्वांचे आदी घर, सर्व धर्मांचे माहेर’ अशी भूमिका घेतली होती. आजच्या आपल्या काळात धार्मिक व्देष पसरवला जातो. धार्मिक भेदभाव जाणीवपूर्वक पेरला जात आहे अशा काळात महात्मा फुल्यांची ही भूमिका अत्यंत महत्वाची आहे.

तसेच, आजच्या काळात लोकांना फसवून, गंडवून, लुबाडून आणि शोषण करून पद, प्रतिष्ठा आणि पैसा मिळवला जातो. सोबतच, लोकांचे हक्क, अधिकार नाकारले जातात. लोकांचे स्वातंत्र्य हिरावून घेतले जाते. लोकांच्या लिहिण्यावर, बोलण्यावर आणि फिरण्यावर बंदी आणली जाती. लोक भयग्रस्त होतात आणि भीतीग्रस्त सामाजिक-राजकीय पर्यावरणात लोकांना जगावे लागते. या सगळ्या स्थितीला महात्मा जोतीरावांनी कुनितीचा व्यवहार असे म्हटले असते. कारण, त्यांच्या सत्यवर्तनाच्या कल्पनेत माणसाला सर्व हक्क, अधिकार आहेत. स्वातंत्र्य, समता, श्रमप्रतिष्ठा, भावंडभाव, प्रेम, करुणा आहे. व्देष – तिरस्काराला स्थान नाही. ‘सार्वजनिक सत्यधर्म’ या पुस्तकात एक संवाद आहे. त्यामध्ये गणपत्तराव दर्याजी थोरात यांनी, ‘सत्यवर्तन करणारे कोणास म्हणावे?’ असा प्रश्न विचारला आहे. त्यावर महात्मा फुल्यांनी उत्तर दिले आहे. ते लिहितात, “सत्यवर्तन करणाऱ्यांविषयी नियम देतो, ते येणेप्रमाणे:

आपल्या सर्वांच्या निर्माणकर्त्याने एकंदर सर्व प्राणीमात्रांस उत्पन्न केले. त्यापैकी स्त्रीपुरुष हे उभयता जन्मतांच स्वतंत्र व एकंदर सर्व अधिकारांचा उपभोग घेण्यास पात्र केले आहेत, असे कबूल करणारे, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री असो अथवा पुरुष असो, ते आपल्या सर्वांच्या निर्माणकर्त्याने या विस्तीर्ण पोकळीतील निर्माण केलेल्या अनंतर सूर्यमंडळासह त्यांचे ग्रहोपग्रहास अथवा एखाद्या विचित्र ताऱ्यास अथवा एखाद्या धातू दगडाच्या मूर्तीस निर्मिकाच्या ऐवजी मान देत नसल्यास, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

आपल्या सर्वांच्या निर्माणकर्त्याने निर्माण केलेल्या एकंदर सर्व वस्तूंचा यच्यावत प्राणीमात्रांस उपभोग घेऊ न देता, निरर्थक निर्मिकास अर्पण करून त्यांचे पोकळ नामस्मरण जे करीत नाहीत, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

आपणां सर्वाच्या निर्माणकर्त्याने निर्माण केलेल्या एकंदर सर्व प्राणीमात्रांस समस्त वस्तूंचा यथेच्छ उपभोग घेऊन त्यांस निर्मिकाचा आभार मानून त्याचे गौरव करू देतात, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत. 

विश्वकर्त्याने निर्माण केलेल्या प्राणीमात्रांस जे कोणी कोणत्याहि प्रकारचा निरर्थक त्रास देत नाहीत, त्यास सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

आपल्या सर्वांच्या निर्मिकाने एकंदर सर्व स्त्रीपुरुषांस सर्व मानवी अधिकारांचे मुख्य धनी केले आहेत. त्यांतून एखादा मानव अथवा काही मानवांची टोळी एखाद्या व्यक्तीवर जबरी करू शकत नाही व त्याप्रमाणे जबरी न करणारांस, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

आपल्या सर्वांच्या निर्माणकर्त्याने एकंदर सर्व मानव स्त्रीपुरुषास धर्म व राजकीय स्वतंत्रता दिली आहे, ज्यापासून दुसऱ्या एखाद्या व्यक्तीस कोणत्याहि तऱ्हेचे नुकसान करिता येत नाही, अथवा जे कोणी आपल्यावरून दुसऱ्या मानवाचे हक्क समजून इतरांस पीडा देत नाहीत, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

आपल्या सर्वांच्या निर्माणकर्त्याने एकंदर सर्व प्राणीमात्रांस निर्माण केले आहे. त्यापैकी हरएक स्त्रीने एका पुरुषास मात्र आपला भ्रतार करण्याकरिता वजा करून व तसेच हरएक पुरुषाने एका स्त्रीस मात्र आपली भार्या करण्याकरिता वजा करून, एकंदर जे सर्व स्त्रीपुरुष एकमेकांबरोबर मोठ्या आवडीने बहिण भावंडाप्रमाणे आचरण करतात, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

आपल्या सर्वांच्या निर्माणकर्त्याने एकंदर सर्व स्त्रियांस अथवा पुरुषांस एकंदर सर्व मानवी हक्कांविषयी आपले पाहिजेल तसे विचार, आपली पाहिजेल तशी मते बोलून दाखविण्यास, लिहिण्यास आणि प्रसिद्ध करण्यांस स्वतंत्रता दिली आहे; परंतु ज्या विचारांपासून व मतांपासून कोणत्याहि व्यक्तीचे कोणत्याच तऱ्हेचे नुकसान मात्र होऊ नये म्हणून जे खबरदारी ठेवितात, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.

आपल्या सर्वांच्या निर्माणकर्त्याने व्यवस्थेवरून एकंदर जे सर्व स्त्रीपुरुष दुसऱ्याच्या धर्मासंबंधी मतांवरून अथवा राजकीयसंबंधी मतांवरून त्यांस कोणत्याहि प्रकारे नीच मानून त्यांचा छळ करीत नाहीत, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

आपल्या सर्वांच्या निर्माणकर्त्याने एकंदर सर्व मानव स्त्रीपुरुषांस एकंदर धर्मसंबंधी गावकी अथवा मुलकी अधिकाराच्या जागा त्यांच्या योग्यतेनुरूप व सामर्थ्यानुरूप मिळाव्यात, म्हणून त्यांस समर्थ केले आहेत, असे कबूल करणारे, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

आपल्या सर्वाच्या निर्माणकर्त्याच्या नियमास अनुसरून एकंदर सर्व मानव स्त्रीपुरुष धर्म, गावकी व मुलकी यासंबंधीची प्रत्येक मानवाची स्वतंत्रता, मालमत्ता, संरक्षण आणि त्याचा जुलुमापासून बचाव करण्याविषयी जे कोणी बाध आणीत नाहीत, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे आपल्या मात्यापित्याचा वृध्दापकाळी परामर्ष करून इतर मानववृध्द शिष्टांस सन्मान देतात अथवा मातापित्याचा परामर्ष करून इतर मानववृध्द शिष्टांस सन्मान देणारांस बहुमान देतात, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे वैद्यांच्या आज्ञेवांचून अफू, भांग, मद्य वगैरे अमली पदार्थाचे सेवन करून नाना तऱ्हेचे अन्याय करण्यास प्रवृत्त होत नाहीत अथवा ते सेवन करणारास आश्रय देत नाहीत, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे पिसू, ढेकूण, ऊं वगैरे किटक, विंचू, सरपटणारे सर्प, सिंह, वाघ, लांडगे वगैरे आणि त्याचप्रमाणे लोभी मानव दुसऱ्या मानवप्राण्यांचा वध करणारे किंवा आत्महत्या करणारे खेरीजकरून, जे स्त्री अथवा पुरुष, दुसऱ्या मानवप्राण्यांची हत्या करीत नाहीत अथवा हत्या करणारास मदत देत नाहीत, त्यास सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे आपल्या हितासाठी दुसऱ्याचे नुकसान करण्याकरिता लबाड बोलत नाहीत अथवा लबाड बोलणारास मदत करीत नाहीत, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत, 

स्त्री अथवा पुरुष जे व्याभिचार करीत नाहीत अथवा व्याभिचारांचा सन्मान ठेवीत नाहीत, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे हरएक प्रकारची चोरी करीत नाहीत अथवा चोरास मदत करीत नाहीत, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे व्देषाने दुसऱ्याच्या घरास व त्यांच्या पदार्थास आग लावीत नाहीत अथवा आग लावणाऱ्यांचा स्नेह करीत नाहीत, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे स्वत:च्या हितासाठी न्यायाने राज्य करणाऱ्या संस्थानिकांवर अथवा राज्यावर अथवा एकंदर सर्व प्रजेने मुख्य केलेल्या प्रतिनिधींवर बंड करून लक्षावधी लोकांची कुटुंबे उघडी पाडीत नाहीत अथवा बंड करणारांस मदत देत नाहीत, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे एकंदर सर्व जगाच्या हितासाठी धर्मपुस्तक तयार केले आहे, म्हणून मोठ्या बढाईने वाचाळपणा करितात; परंतु ते धर्मपुस्तक आपल्या बगलेत मारून इतर मानवांस दाखवीत नाहीत, अशा कपटी बढाईखोरांवर जे विश्वास ठेवीत नाहीत, त्यास सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे आपल्या कुटुंबासह, आपल्या भाऊबंदासह, आपल्या सोयऱ्या-धायरयांसह आणि आपल्या इष्टमित्र साथ्यांस मोठ्या तोऱ्याने पिढीजादा श्रेष्ठ मानून आपल्यास पवित्र मानीत नाहीत आणि एकंदर सर्व मानवी प्राण्यांस पिढीजाजा कपटीने अपवित्र मानून त्यांस नीच मानीत नाहीत, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे पूर्वी कपटाने लिहिलेल्या ग्रंथाच्या वहिवाटीवरून काही मानवांस पिढीजादा दास मानीत नाहीत अथवा दास मानणाऱ्यांचा बोज ठेवीत नाहीत, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे आपल्या लोकांचे वर्चस्व मुद्दाम राहण्याकरिता शाळेमध्ये शिकवतांना इतर लोकांच्या मुलांबरोबर दुजाभाव करीत नाहीत अथवा शाळेत शिकवितांना दुजाभाव करण्याचा धिकार करितात, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे न्यायाधीशाचा हुद्दा चालवितांना अन्यायी लोकांना, त्यांच्या अन्यायाप्रमाणे त्यांस योग्य शिक्षा देण्यास कधीही, पक्षपात करीत नाहीत अथवा अन्यायाने पक्षपात करणाऱ्यांचा धिकार करितात, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे शेतकी अथवा कलाकौशल्य करून पोटे भरणारांस श्रेष्ठ मानितात; परंतु शेतकरी वगैरयांस मदत करणारांचा आदरसत्कार करितात, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.

स्त्री अथवा पुरुष, जे चांभाराच्या घरी का होईना, बिगारयांचा धंदा करून आपला उदरनिर्वाह करणाऱ्यांस तुच्छ मानीत नाहीत; परंतु त्या कामी मदत करणारांची वहावा करितात, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.

स्त्री अथवा पुरुष, जे स्वतः काही उद्योगधंदा न करता निरर्थक धार्मिकपणाचा डौल घालून अज्ञानी जनांस नवग्रहांची पीडा दाखवून त्यांस भोंदाडून खात नाहीत अथवा तत्संबंधी पुस्तके करून आपली पोटे जाळीत नाहीत, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.

स्त्री अथवा पुरुषास, जे भावीक मूढांस फसवून खाण्याकरिता ब्रह्मर्षीचे सोंग घेऊन त्यांस आंगाराधुपारा देत नाहीत, अथवा तत्संबंधी मदत करीत नाहीत, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे कल्पित देवाची शांती करण्याचे निमित्ताने अनुष्ठानी बनून अज्ञानी जनांस भोंदाडून खाण्याकरिता जपजाप करून आपली पोटे जाळीत नाहीत अथवा तत्संबंधी मदत करणारांचा बोज ठेवीत नाहींत, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे आपली पोटे जाळण्याकरिता अज्ञानी जनात कलह उपस्थित करीत नाहीत अथवा तत्संबंधी मदत करणाऱ्यांच्या सावलीसदेखील उभे राहत नाहीत, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे आपल्या सर्वांच्या निर्मिकाने निर्माण केलेल्या प्राणिमात्रांपैकी मानव स्त्रीपुरुषांमध्ये कोणत्याच तऱ्हेची आवडनिवड न करतां त्यांचे खाणेपिणे व लेणेनेसणे याविषयी कोणत्याच प्रकारचा विधीनिषेध न करिता त्यांच्याबरोबर शुद्ध अंतकरणाने आचरण करितात, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.  

स्त्री अथवा पुरुष, जे एकंदर सर्व मानव स्त्रीपुरुषांपैकी कोणाची आवडनिवड न करितां त्यांतील महारोग्यांस, पंगूस व पोरक्या मुलांस आपल्या शक्तीनुसार मदत करतात अथवा त्याला मदत करणाऱ्यांस सन्मान देतात, त्यांस सत्यवर्तन करणारे म्हणावेत.(कीर, मालशे, फडके (संपा.), २००६, पृ. ४४३-४४७)    

आजच्या आपल्या सामाजिक, राजकीय, आर्थिक, धार्मिक जीवन आणि क्षेत्रांमध्ये जे भ्रष्ट वर्तन आणि अनैतिक व्यवहार चालू आहेत. ते सगळं महात्मा जोतीराव फुल्यांच्या दृष्टीने ‘असत्यवर्तन’ आहे. फुल्यांच्या सत्यवर्तनाच्या कल्पनेतून समाज, धर्म, कुटुंब, स्त्री-पुरुष नातेसंबंध, भावकी, गावकी, निसर्ग, प्राणीमात्रा, पंगु, अंध, अनाथ, स्वातंत्र्य, अंधश्रद्धा अशा सगळ्याच गोष्टी आल्या आहेत. वाचाळपणा, व्देषभाव, तिरस्कार, शोषण, फसवणूक, तुच्छता, दुजाभाव, बढाईखोरपणा, पिढीजात श्रेष्ठत्वाची कल्पना, जबरदस्ती, व्यसनाधीनता, लोभीवृत्ती या सगळ्या गोष्टी ‘सत्यवर्तना’त अडथळा निर्माण करतात. त्यामुळे जे लोक या गोष्टी करतात. ती लोक महात्मा फुल्यांच्या दृष्टीने सत्यवर्तन करणारी नाहीत.  

 

धर्मांधतेच्या अंधारयुगात वैश्विक मानवतावादाची सत्यशोधकीय प्रकाशवाट  

महात्मा जोतीराव फुल्यांची जन्मभूमी आणि कर्मभूमी जरी महाराष्ट्र असला तरी विचारांच्या आणि चिंतनाच्या क्षेत्रात मात्र जोतीरावांनी संपूर्ण जगाला आणि मानव जातीला गवसणी घातली आहे. त्यामुळेच ते म्हणू शकले की,  

सर्वांचा निर्मिक आहे एक धनी || त्याचे भय मनी || धरा सर्व ||१||

न्यायाने वस्तूंचा उपभोग घ्यावा || आंनद करावा || भांडू नये ||२||

धर्मराज्य भेद मानवा नसावे || सत्याने वर्तावे || ईशासाठी ||३||

सर्व सुखी व्हावे भिक्षा मी मागतो || आर्यास सांगतो || जोती म्हणे ||४||

महात्मा फुल्यांच्या वैश्विक मानवतावादात फक्त मानवालाच नव्हे तर निसर्ग आणि प्राण्यांनाही तेवढेच स्थान आहे. ‘मानवाचा धर्म एक’ यामध्ये त्यांनी म्हटले आहे की, 

निर्मिकाने जर एक पृथ्वी केली || वाही भार भली || सर्वत्रांचा||१||

तृणवृक्षभार पाळी आम्हासाठी|| फळे ती गोमटी|| छायेसह||२||

सुखसोईसाठी गरगर फेरे|| रात्रंदिन सोरे || तीच करी ||३||

मानवाचे धर्म नसावे अनेक || निर्मिक तो एक|| जोती म्हणे|| ४||

एक सूर्य सर्वां प्रकाशास देतो|| उद्योगा लावीतो|| प्राणीमात्रा ||१||

मानवासहीत प्राण्यांचे जीवन|| सर्वांचे पोषण|| तोच करी||२||

सर्वां सुख देई जनकाच्या परी|| नच धरी दूरी|| कोणी एका||३||

मानवाचा धर्म एकच असावा|| सत्याने वर्तावा|| जोती म्हणे||४||

एक चंद्र नित्य भ्रमण करितो|| सर्वां सुख देतो|| निशीदिनी|| १||

भरती आहोटी समुद्रास देती|| जल हालवितो|| क्षारासह||२||

पाणी तेच गोड मेघा योगे होते|| संतोषी करीते|| सर्व प्राण्या||३||

मानवाचे साठी बहु धर्म कसे|| झालां कां हो पिसे|| जोती म्हणे||४||

सर्वांसाठी एक वायु केला खास|| घेती श्र्वासोच्छवास|| प्राणीमात्र||१||

वृक्षवल्लीसह सर्वांचे जीवन|| करीतो पालन|| जगामाजीं||२||

वायुच्या योगाने हवा शुध्द होती|| प्राण्या सुख देती|| निशीदिनी||३||

मानवांनो, तुम्ही ईशा नित्य भ्यावे|| सर्व सुखी व्हावे|| जोती म्हणे||४||

सर्व मानव जातीला जसा एकच निसर्ग आहे आणि तो सूर्य, चंद्र, वायु, वृक्ष यांच्यामाध्यामातून जगातील सर्व माणसांना उपयोगी पडतो. तसेच, जगभरातील लोकांना वेगवेगळ्या धर्मांची गरज नाही. एकच धर्म माणसांना उपयोगाचा आहे आणि तो आहे मानवधर्म. त्यालाच आपण वैश्विक मानवतावादही म्हणू शकतो. आज जगभरात राष्ट्रवाद, दहशतवाद, युध्द, देशीवाद, साम्राज्यवाद, भांडवलशाही यामुळे वैश्विक आरोग्य बिघडत आहे. जागतिक शांतीची चर्चा ही फक्त चर्चा ठरत आहे. आजचे अनेक प्रश्न हे वैश्विक असल्यामुळे वैश्विक पातळीवर सामंजस्य, संवाद निर्माण केल्याशिवाय ते सुटणार नाहीत अशी स्थिती निर्माण झालेली आहे पण तरीही जागतिक शांती आणि वैश्विक सामंजस्य निर्माण होत नाही. 

म्हणूनच, महात्मा जोतीराव फुल्यांचा वैश्विक मानवतावादाचा मुद्दा अत्यंत महत्वाचा आहे. आज जगभरात लष्करावर मोठा खर्च होत आहे. त्याच्या मागे मोठा ‘युध्द बाजार’ उभा आहे असेही अनेक अभ्यासक म्हणतात. जागतिक शांती आणि वैश्विक सामंजस्य हे युध्द बाजाराला नको आहे. एका ठिकाणी महात्मा जोतीराव फुल्यांनी अज्ञान, युध्द आणि शेतकरी, कारागिरांचा घामाचा पैसा याचा संबंध जोडत म्हटले आहे की, “एकंदर सर्व जगांतील लोकांनी आपआपल्या मुलीमुलांस शाळेत घालवून त्यांस सत्यज्ञानविद्या दिल्याबरोबर सहजच ते सर्व लोक सद्गुणी झाल्यामुळे कोणी कोणाच्या राष्ट्रांवर स्वाऱ्या करणार नाहीत आणि यामुळे एकंदर सर्व जगांत जागोजाग शेतकऱ्यांसह कारागिरांच्या निढळाच्या घामाचे कोट्यावधि रुपये खर्ची घालून निरर्थक फौजफाटे ठेवण्याचा त्या सर्व सरकारांस प्रसंग येणार नाही.” (कीर, मालशे, फडके (संपा.), २००६ पृ. ४५८)

 

महात्मा फुले आणि त्यांच्या सत्यशोधक समाजावर काही मंडळी दबक्या आवाजात चुकीची आणि खोटी माहिती पसरवतात.

 

महात्मा फुले आणि त्यांच्या सत्यशोधक समाजावर काही झापडबंददृष्टीच्या आणि कोत्या मनोवृत्तीच्या लोकांनी दोषारोप केले होते. अजूनही, काही मंडळी दबक्या आवाजात चुकीची आणि खोटी माहिती पसरवतात. त्यातील एक मुद्दा म्हणजे ब्राह्मणद्वेषाचा आणि दुसरा म्हणजे ख्रिस्तीधर्म स्वीकाराचा. हे दोन्ही आरोप अर्थहीन आहे. मागील दोन- तीन दशकांमध्ये देशी-विदेशी अभ्यासकांनी मराठी आणि इंग्रजीत महात्मा फुले, सत्यशोधक समाज आणि ब्राह्मणेत्तर चळवळ याविषयी विपुल संशोधन केले आहे. त्यामुळे या आरोपांना काहीही अर्थ नाही. तरीही, काहीजण जाणीवपूर्वक महात्मा फुल्यांची बदनामी करण्याचा प्रयत्न करतात. तो प्रयत्न हाणून पाडला जातो. 

‘खिस्त महंमद मांग ब्राह्मणासी|| धरावे पोटाशी|| बंधूपरी|| मानव भावंडे सर्व एक सहा|| त्याजमध्ये आहां || तुम्ही सर्व|| ही महात्मा जोतीराव फुल्यांची भूमिका होती. अलीकडच्या काळात काही मंडळी त्यांच्या लिखाणातील काही ओळी काढून त्यांना हिंदुत्वाच्या राजकारणासाठी, ब्राह्मणविरोधासाठी वापरण्याचा प्रयत्न करतात. पण, महात्मा जोतीरावांना जातीच्या, धर्माच्या, राज्याच्या चौकटीत अडकवणे शक्य नाही. कारण, त्यांच्या दृष्टीत सर्व समान होते.

' माझी कन्या '

'माझी कन्या' कवितेचा भावार्थ

कवी बी यांचा परिचय

 नारायण मुरलीधर गुप्ते (१८७२-१९४७) 'बी' या टोपणनावाने काव्यलेखन. अव्वल इंग्रज काळातील मराठीतील एक महत्त्वाचे कवी. त्यांचा जन्म विदर्भातील मलकापूर या गावी झाला. सामाजिक, कौटुंबिक, ऐतिहासिक अशा विविध विषयांवर त्यांनी काव्यलेखन केले. कवी केशवसुतांनंतरचे एक महत्त्वाचे कवी म्हणून त्यांची ओळख आहे. तेज आणि स्फूर्तीने भरलेली त्यांची कविता नव्याजुन्या रचनावैशिष्ट्यांनी समृद्ध झालेली आहे. 'फुलांची ओंजळ', 'पिकले पान' हे दोन कवितासंग्रह प्रसिद्ध. त्यांनी कवितेसोबतच गद्यलेखनही केले आहे. काव्यरसिकांना मंत्रमुग्ध करण्याचे सामर्थ्य त्यांच्या काव्यात आहे. ऐतिहासिक कथाकाव्य लोकप्रिय करणारे, दीर्घ कविता लिहिणारे कवी म्हणून ते प्रसिद्ध आहेत. शालेय व विद्यापीठाच्या अभ्यासक्रमामध्ये त्यांच्या कवितांचा समावेश झाला आहे. तत्त्वचिंतन, आध्यात्मिक दृष्टी, विचारशीलता, शब्दवैपुल्य व रचनावैविध्य हे त्यांच्या कवितेचे विशेष होत. गरिबीमुळे अपमानित झालेल्या मुलीची समजूत काढताना पितृहृदयातील वात्सल्यभाव प्रस्तुत कवितेत प्रकट झाला आहे. पिता आणि मुलगी यांच्यातील हा भावनिक नातेबंध लक्ष वेधून घेणारा आहे.

कवी बी यांच्या गाजलेल्या रचनेतील एक कविता म्हणजे माझी कन्या होय. ही कविता गेल्या तीनेक पिढ्यांना तरी चांगलीच ठाऊक आहे. एका छोट्याशा मुलीला तिच्या वर्गातील काही मुली 'भिकारीण' म्हणून चिडवतात. त्यामुळे ती घरी येऊन स्फुंदूनस्फुंदून रडते आहे आणि तिचे वडील तिची समजूत काढताहेत, अशा कल्पनेतून कविने ही कविता लिहिलेली आहे. थोडक्यात हा स्वानुभव नसून कवीची नित्याच्या अवलोकनातून जन्मलेली प्रतिभा आहे.

शोकाने रडणाऱ्या आपल्या लहानग्या मुलीला पाहून पिता तिला विचारतो,

गाइ पाण्यावर काय म्हणुनि आल्या?

का ग गंगायमुनाहि या मिळाल्या?

उभय पितरांच्या चित्त चोरटीला

कोण माझ्या बोलले गोरटीला?

खरेतर मुलीने घरी आल्याआल्याच वर्गात काय घडले? कोण काय बोलले? ते सांगितलेले असणार. जसे लहान बाळाला काही लागले की, आपण माहीत असताना त्याचे लक्ष वळविण्यासाठी विचारतो की, 'काय लागले? कोठे लागले?' हेतू हाच की बाळाचे लक्ष इतरत्र वळवून रडणे थांबवावे. तसेच कवितेतील वडील मुलीला विचारतात. त्या बोलण्यात मिश्किलतेची नाजूक छटा ही आहे. म्हणूनच तू का रडतेस असे सरळ न विचारता? डोळ्यातून ओघळणाऱ्या आसुंना तो गंगायमुना संबोधतो. सोबतच ती मातापित्याची चित्तचोरणारी आहे, असे सांगत तिचे नि त्याचे लडिवाळ नाते व्यक्त करतो. येथे तो तिला गोरटी असे म्हणतो. कारण प्रत्येक माता पित्याना आपली मुलं कशी का असेना सुंदरच वाटत असतात. हा भाव कळत नकळत त्यातून व्यक्त होतो. त्याच तंद्रीत तो तिला बोलतो, ' नाकातून उष्ण वारे वाहताहेत, लाल झालेल्या गालावर ओघळून ते अश्रू सुकलेले आहेत. कोण माझ्या छबेलीला बोलले बरे?' असे पुन्हा विचारतो. या कडव्यात कविने नाक व गाल यांना अनुलक्षून वापरलेले नासिक व काश्मीरचे रूपक केवळ मनोहर नि चित्तवेधकच नाही तर मराठी कवितेचे लेणे ठरलेले आहे.

लिहितो,

"गावि जातो" ऐकता त्याच काली,

पार बदलुनि ती बाल सृष्टी गेली!

गळा घालुनि करपाश रेशमाचा

वदे "येते मी" पोर अज्ञवाचा !

या अत्यंत मधूरतम पंक्ती कवी लिहितो. यात रेशमाचा करपाश ही कल्पनाच अद्भुत आहे. ह्या शेवटच्या कडव्यात कविने बाल मनाची निर्व्याज्यता सहज पकडत बाल मानसशास्त्राची जाण अचूक टिपली आहे.

ह्या कवितेकडे पाहताना कित्येकांना वाटत असते, ही कवीच्या घरात घडलेली, कविने अनुभवलेली घटना असावी. पण ते खरे नाही. हा कवीचा केवळ कल्पनाविलास आहे, अनुभव नाही. अनुभवाविण जर कोणी कवी इतकी उंच तरीही सत्य वाटणारी झेप घेत असेल तर त्यांच्या काव्याची प्रत अत्युच्च दर्जाची आहे असेच म्हणावे लागेल.

जाता जाता हे ही सांगावेसे वाटते की, कवीच्या ही कविता त्याच्या इतर कविता प्रमाणे मत मतांतरात अडकलेली नसून अर्थदृष्ट्या अत्यंत सरळ, सुगम, सहज असून ही अत्यंत उच्च कोटीची ठरलेली आहे.

तिच्या डोळ्यातून घळघळ गळणाऱ्या अश्रूचे टपोरे थेंब पाहून तो त्यांना नक्षत्रांची सुरेख उपमा देतो. ते जमिनीवर पडल्याने उत्पात घडून येईल, असे म्हणत तिचे लक्ष पुन्हा एकदा इतरत्र वळवू पाहतो. आणि मग स्वत: च मूळ कारणावर येत तो बोलतो, 'तुझ्या वर्गातील विभा, विमला या श्रीमंताच्या मुली सजून धजून वर्गात आल्या आणि तुला साध्या कपड्यात, बिना अलंकाराच्या पाहून 'अहा ! आली ही पहा भिकारीण !' बोलल्या एवढेच ना? अगं, त्यांचे बोलणे एवढे का मनावर घ्यायचे? शाळेतल्या मुली चटोरच असतात. एकमेकींना भीडभाड न बाळगता काहीही कठोर बोलून टाकतात. पण त्यांचे बोलणे मनात धरायचे नसते. त्यातला त्यात समजदार मुलांनी तरी त्या बोलण्याला किंमत द्यायची नसते.' बापाचे मुलीला हे सांगणे नीट बघितले तर लक्षात येते, तो त्या मुलींना नावं ठेवत नाही, मी त्यांना पाहून घेईल अशी भाषा वापरत नाही, तर आपल्या मुलीची सहनशीलता वाढविण्यावर भर देतो. हे त्याच्यातील समंजस पालकाचे दर्शन घडविणारे आहे.

पुढल्या कडव्यात तिला समजाविताना तो म्हणतो..'रत्न सोने मातीतून मिळतात पण त्याला मोठे मोठे राजे महाराजे मस्तकावर धारण करतात. कमळ चिखलात जन्मते, पण सत्कारप्रसंगी तेच वापरले जाते. अर्थात् मूळ पाहिले जात नाही तर कोण किती मोठे ते त्याच्या कर्तृत्वावर नि गुणवत्तेवर अवलंबून असते. हे सांगतानाच चिखलामुळे कमळाची किंमत कमी होत नसते, धुळीत जन्मलेल्या हिऱ्याची किंमत कमी होत नसते. मग माझ्यामुळे तुझी किमंत थोडीच कमी होणार आहे?' असे समजावत तो तिला मौल्यवान तर स्वतःला क; पदार्थ गणतो. तुझ्या नशीबाची कमान चढतीच राहणार आहे. तुझ्यासारख्या मुलामुलीतूनच उद्याचे महान नरनारी उदयाला येणार आहेत, याची निश्चिती देतो.

तो तिला सांगतो तुझ्याकडे रूप अन् गुण या गंगायमुना आहेत. ज्याप्रमाणे गंगा यमुनाच्या संगमात सरस्वती गुप्त रूपाने वास करत असते. तसेच जिथे रूप गुणांचा संगम असतो, तेथे भाग्य हमखास वास करत असते असा आशावाद व्यक्त करतो.

नकळत त्याला आपल्या छोट्या मुलीच्या रुपसौंदर्याची जाणीव होऊ लागते, व तो म्हणतो, 'तुझ्या नेत्रगोलातून जेंव्हा जिज्ञासा दाखविणारे बालकिरण येऊन मुखावर आनंदाचे भाव उठवतात. तेंव्हा ते त्यांच्यापुढे हिरे मोती ही फिके वाटतात. हसताना तुझ्या गालावर जी खळी पडते त्यातून तुझे सौंदर्यच उसळून वर येते.' हे वर्णिताना कवी लिहितो,

लाट उसळओनि जळी खळे व्हावे,

त्यात चंद्राचे चांदणे पडावे;

तसे गाली हसता तुझ्या व्हावे,

उचंबळूनी लावण्य वर वहावे !

कवीच्या या पंक्ती हदयंगम आहेत. निष्पाप लावण्याचे असे तंतोतंत वर्णन क्वचितच कोणी केले असेल. पिता कन्येला म्हणतो, की जिथे निसर्गानेच तुला एवढे अलंकार दिलेले आहेत. तेथे कृत्रिम अलंकाराची तुला गरजच पडू नाही. पण त्याला अचानक स्मरते, नटण्या थटण्याची नैसर्गिक आवडच स्त्रियात असते. अगदी आदिमाये पासून ती आहे. त्यामुळेच नश्वर जग सुंदर झालेले आहे. याच नैसर्गिक ओढीतून तुला अलंकारादिचा सोस वाटत असणे स्वाभाविक आहे. मला वाटते भविष्यात तू विलासाची मोगरी होशील अर्थात् शाश्वत सुख भोगशील. कारण आज जरी तू माझी कन्या असलीस, तरी भविष्यात तू कोणाचे तरी भाग्य असणार आहेस. हे वर्णन करताना कवी लिहितो,

नाही ही विवश भावना त्याला सतावते हे आहे. म्हणून कवी समर्पक शब्दात लिहितो,

प्राण ज्यांच्यावर गुंतले सदाचे,

कोड किंचित् पुरविता न ये त्यांचे;

तदा बापाचे हृदय कसे होते,

न ये वदता, अनुभवी जाणती ते !

आपल्या मुलांचे लाड आपल्याला किंचित् ही पुरविता येत नसतील तर जीवाला काय वेदना होतात. ते अनुभवानेच कळते. येथे कवी 'किंचित् लाड' म्हणतो. याचाच अर्थ मुलांचे सर्वच लाड पुरवावे, असे त्याला वाटत नाही हे चाणाक्ष वाचकांच्या नजरेत आलेच असेल.

पिता मनाशीच बोलताना म्हणतो, गरीब असूनही मी कधी लाचार झालो नाही, माझा अभिमान सोडला नाही. पण जेंव्हा असे प्रसंग येतात तेंव्हा हृदय दुभंगल्याचे दुःख होते. देव सद्गुणी बालकांना सर्व काही देतो. मग माझ्या सारख्या करण्ट्याच्या पोटी एवढे गुणी रत्न त्याने का घातले असावे?

याच तंद्रीत तो म्हणतो,

लांब त्याच्या गावास जाऊनिया

गूढ घेतो हे त्यास पुसोनिया!

देव खूप लांब राहतो असे आपण लहान बाळांना सांगत असतो. त्या लांब असणाऱ्या देवाच्या गावी जाऊन हे रहस्य मी विचारून येतो. असे उद्वेगाने पिता म्हणतो. त्यातील 'गावी जातो' शब्द ऐकताच स्फुंदून स्फुंदून रडणारी, इतक्या वेळ विविध प्रकारे समजावून सांगितल्यावर ही शांत न होणारी त्याची निरागस कन्या सारे काही विसरून पित्याच्या गळ्याला मिठी मारून' मी पण येते तुमच्या सोबत' म्हणत सारे काही विसरत त्याच्या मागे लागते. या मधूर प्रसंगाचे वर्णन करताना कवी लिहितो,

"गावि जातो" ऐकता त्याच काली,

पार बदलुनि ती बाल सृष्टी गेली!

गळा घालुनि करपाश रेशमाचा

वदे "येते मी" पोर अज्ञवाचा !

या अत्यंत मधूरतम पंक्ती कवी लिहितो. यात रेशमाचा करपाश ही कल्पनाच अद्भुत आहे. ह्या शेवटच्या कडव्यात कविने बाल मनाची निर्व्याज्यता सहज पकडत बाल मानसशास्त्राची जाण अचूक टिपली आहे.

जाज्वल्य देशभक्तीचे प्रतीक : वीर सावरकर

ह्या कवितेकडे पाहताना कित्येकांना वाटत असते, ही कवीच्या घरात घडलेली, कविने अनुभवलेली घटना असावी. पण ते खरे नाही. हा कवीचा केवळ कल्पनाविलास आहे, अनुभव नाही. अनुभवाविण जर कोणी कवी इतकी उंच तरीही सत्य वाटणारी झेप घेत असेल तर त्यांच्या काव्याची प्रत अत्युच्च दर्जाची आहे असेच म्हणावे लागेल.

जाता जाता हे ही सांगावेसे वाटते की, कवीच्या ही कविता त्याच्या इतर कविता प्रमाणे मत मतांतरात अडकलेली नसून अर्थदृष्ट्या अत्यंत सरळ, सुगम, सहज असून ही अत्यंत उच्च कोटीची ठरलेली आहे.

संविधान सभेतील बाबासाहेबांचे अंतिम भाषण

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे संविधान सभेतील अंतिम भाषण (२६ नोव्हेंबर १९४९) – सारांश

“आज आपण जे संविधान स्वीकारत आहोत ते जगातील सर्वोत्कृष्ट संविधानांपैकी एक आहे. मात्र, कोणत्याही संविधानाचे यश किंवा अपयश हे त्या संविधानाची अंमलबजावणी करणाऱ्या व्यक्तींवर अवलंबून असते.

संविधान हे चांगले असूनही जर ते राबवणारे लोक वाईट असतील तर त्याचे परिणाम वाईट होतील. आणि संविधानात उणिवा असल्या तरी जर ते राबवणारे लोक चांगले असतील तर परिणाम चांगले होतील.”

महत्वाचे मुद्दे

1. राजकीय लोकशाही व सामाजिक लोकशाही

भारतात आपण राजकीय लोकशाही मिळवली आहे, पण तिचा पाया टिकवायचा असेल तर सामाजिक लोकशाहीही आणावी लागेल.

“स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता” या तत्त्वांशिवाय लोकशाही टिकणार नाही.

2. स्वातंत्र्यानंतरचे धोके

जर आपण सामाजिक व आर्थिक असमानता दूर केली नाही, तर लोकशाही धोक्यात येईल.

श्रीमंत आणि गरीब यांच्यातील दरी वाढत गेली, तर राजकीय लोकशाही निष्फळ ठरेल.

3. संविधान आणि क्रांती

संविधानाने आपल्याला हक्क मिळवण्यासाठी लोकशाही मार्ग उपलब्ध करून दिले आहेत.

त्यामुळे आता हिंसक क्रांतीचा मार्ग अवलंबू नये, तर लोकशाही मार्गानेच परिवर्तन साधावे.

4. राजकीय निष्ठा

आपल्या निष्ठा आता जात, धर्म किंवा प्रांत यांना न ठेवता एकमेव भारत देशाला असाव्यात.

अन्यथा देशाच्या एकात्मतेस धोका निर्माण होईल.

5. सत्तेचा गैरवापर टाळणे

“Constitutional morality” म्हणजेच संविधानिक आचारधर्म पाळणे आवश्यक आहे.

सत्तेचा दुरुपयोग लोकशाहीसाठी घातक आहे.

बाबासाहेबांचे प्रेरणादायी वाक्य

> “भविष्यात या देशाचे राजकारण कोणत्या मार्गाने जाईल हे मी सांगू शकत नाही. परंतु इतके निश्चित सांगतो की, आपण आज जे संविधान स्वीकारले आहे, त्याच्या यशाचा निर्णय हे लोकांवर व त्यांच्या आचरणावर अवलंबून आहे.”

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे संविधान सभेतील अंतिम भाषण

(२६ नोव्हेंबर १९४९)

सभापती महोदय,

आज आपण या ऐतिहासिक क्षणी येथे जमलो आहोत. आज आपण आपले संविधान स्वीकारत आहोत. हा दिवस भारतीय जनतेसाठी अभिमानाचा आहे.

माझ्या मनात तीन गोष्टी विशेषत्वाने मांडाव्याशा वाटतात.

१. राजकीय लोकशाही मिळाली, पण सामाजिक व आर्थिक लोकशाही हवी

आपण आज राजकीय लोकशाही प्राप्त केली आहे. राजकीय लोकशाही म्हणजे सर्व नागरिकांना समान राजकीय हक्क. पण जर ही लोकशाही टिकवायची असेल तर तिचा पाया सामाजिक लोकशाही असणे आवश्यक आहे.

सामाजिक लोकशाही म्हणजे स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या तीन तत्वांची एकत्रित जीवनपद्धती.

जर राजकीय लोकशाही आणि सामाजिक असमानता यात संघर्ष निर्माण झाला तर लोकशाही धोक्यात येईल.

२. स्वातंत्र्यानंतर तीन धोके

स्वातंत्र्यानंतर भारताच्या लोकशाहीपुढे मला तीन प्रकारचे धोके दिसतात.

(अ) असमानतेचा धोका –

आपल्या देशात एकीकडे राजकीय समता आहे, पण सामाजिक व आर्थिक बाबतीत प्रचंड असमानता आहे.

ही दरी कमी झाली नाही, तर लोकशाही टिकणार नाही.

एक दिवस जनता ठरवेल की, या असमानतेचा अंत लोकशाही मार्गाने शक्य नाही, तर ती क्रांतिकारी मार्गाने जाईल.

(आ) भक्तीचा धोका –

भारतामध्ये लोक नेत्यांप्रती भक्तिभाव बाळगतात.

लोकशाहीमध्ये नेत्याची आंधळी भक्ती घातक आहे.

लोकशाहीत नेत्यांचे मूल्यमापन तर्कशुद्ध पद्धतीने झाले पाहिजे.

(इ) संविधानाकडे दुर्लक्ष करण्याचा धोका –

आपले संविधान कितीही चांगले असले तरी ते पाळले नाही, तर ते निरुपयोगी ठरेल.

संविधानिक आचारधर्म (constitutional morality) हा लोकशाहीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

३. संविधान व क्रांती

संविधानाने आपल्याला सामाजिक बदल साधण्यासाठी लोकशाही मार्ग दिला आहे.

म्हणून आता हिंसक क्रांतीची गरज नाही.

जर लोकांनी संविधानाच्या चौकटीत काम केले नाही, तर लोकशाही धोक्यात येईल.

अंतिम संदेश

आज आपण जे संविधान स्वीकारले आहे, ते चांगले आहे की वाईट, हे मी सांगू शकत नाही.

पण एवढे नक्की सांगतो की,

> “संविधान कितीही चांगले असले तरी जर ते राबवणारे लोक वाईट असतील तर त्याचा परिणाम वाईटच होईल. आणि संविधानात उणिवा असल्या तरी जर ते राबवणारे लोक चांगले असतील तर परिणाम चांगलेच होतील.”

म्हणून आपल्या संविधानाच्या यशाचे भवितव्य हे आपल्या लोकांवर आणि त्यांच्या आचरणावर अवलंबून आहे.

सभापती महोदय,

या संविधान सभेत कार्यरत असलेल्या सर्व सदस्यांचे मी आभार मानतो.

आज आपण ज्या संविधानाला मान्यता दिली आहे, त्याने भारताला एक नवी दिशा मिळेल, असा मला विश्वास आहे.

🪔 जय भीम।

• ताज्या कायदेशीर बातम्या
• बातम्या
• डीलस्ट्रीट
• दृष्टिकोन
• स्तंभ
• मुलाखती
• कायदा शाळा
• कायदेशीर नोकऱ्या
• हिंदी
• कन्नाड

स्तंभ

"जर यापुढे गोष्टी चुकीच्या झाल्या, तर आपल्याला कोणीही दोषी ठरवणार नाही", संविधान सभेतील डॉ. आंबेडकरांचे शेवटचे भाषण

मीरा इमॅन्युएल

प्रकाशित: 

१४ एप्रिल २०१८, संध्याकाळी ६:५४

६ मिनिट वाचले

आमच्या मागे या

भारतीय राष्ट्राच्या पायाभूत सुरुवातीमध्ये डॉ. बी.आर. आंबेडकरांनी दिलेले योगदान निश्चितच या वस्तुस्थितीची साक्ष देते की भारतीय संविधानाचे जनक या मानकांनुसार जगले.

या वर्षी आपण आंबेडकर जयंती साजरी करत असताना, आपण २५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधान सभेत डॉ. आंबेडकरांच्या शेवटच्या भाषणावर एक नजर टाकूया.

या भाषणात, डॉ. आंबेडकर संविधानाचे समर्थन, त्याचा मसुदा तयार करण्यासाठी केलेल्या प्रक्रियेच्या संदर्भात तसेच त्याच्या अंतिम स्वरूपाच्या संदर्भात मांडतात.

उल्लेखनीय म्हणजे, डॉ. आंबेडकर पुढे काही मानके देखील मांडतात ज्यांचे पालन करणे आवश्यक आहे जर भारताला एक राष्ट्र म्हणून प्रगती करायची असेल तर आवश्यक आहे. या भाषणाच्या आशयावरून एका दूरदर्शीचे चित्र समोर येते, जो देशाला त्याचे स्वातंत्र्य गृहीत धरण्याच्या धोक्यांपासून सावध करण्यासाठी पुरेसा शहाणा होता.

कार्यरत संसदीय लोकशाहीचे महत्त्व

या पैलूवर थेट चर्चा होत नसली तरी, संविधानाचा मसुदा तयार करण्यासाठी झालेल्या उत्पादक चर्चेवरील आंबेडकरांचे विचार समकालीन महत्त्व प्राप्त करतात, विशेषतः संसदीय कामकाज तहकूब करणे हे आजकालचे सामान्य काम असल्याचे दिसून येते.

 " जर ही संविधान सभा केवळ एक विविधरंगी गर्दी, सिमेंटशिवाय एक तुकडा असलेला फरसबंदी, येथे एक काळा दगड आणि तेथे एक पांढरा दगड असता तर मसुदा समितीचे काम खूप कठीण झाले असते, ज्याचा प्रत्येक सदस्य किंवा प्रत्येक गट स्वतःसाठी एक कायदा असता. तर अराजकतेशिवाय काहीही झाले नसते..."

… जर सर्व सदस्यांनी पक्षाच्या शिस्तीच्या नियमांना बळी पडले असते तर या संविधान सभेचे कामकाज खूपच कंटाळवाणे झाले असते. पक्ष शिस्तीने, तिच्या सर्व कडकपणासह, या सभेला होकारार्थींच्या मेळाव्यात रूपांतरित केले असते. ”

आंबेडकर खरं तर विधानसभेच्या मजल्यावरील चर्चेला समृद्ध केल्याबद्दल मतभेद असलेल्या आवाजांचे आभार मानतात.

"सुदैवाने, काही बंडखोर होते,"  आंबेडकर म्हणतात. " ते होते श्री. कामत, डॉ. पी. एस. देशमुख, श्री. सिधवा, प्रो. सक्सेना आणि पंडित ठाकूर, दास भार्गव आणि त्यांच्यासोबत मी प्रो. के. टी. शाह आणि पंडित हिरदयनाथ कुंजरू यांचा उल्लेख करायलाच हवा. त्यांनी उपस्थित केलेले मुद्दे बहुतेक वैचारिक होते."

ज्या काळात विरोधी पक्षाची भूमिका अनेकदा आंधळेपणाने निषेध करण्याइतकीच कमी केली जाते किंवा आवाज म्हणून नाकारली जाते, अशा काळात आंबेडकरांची भूमिका अनुकरणीय आहे.

" मी त्यांच्या सूचना स्वीकारण्यास तयार नव्हतो म्हणून त्यांच्या सूचनांचे मूल्य कमी होत नाही किंवा विधानसभेच्या कामकाजाला चैतन्य देण्यासाठी त्यांनी दिलेल्या सेवेला कमी करत नाही. मी त्यांचा आभारी आहे. परंतु त्यांच्याशिवाय, संविधानातील तत्वे स्पष्ट करण्याची संधी मला मिळाली नसती जी संविधान मंजूर करण्याच्या केवळ यांत्रिक कामापेक्षा जास्त महत्त्वाची होती. "

संविधान हे अंमलात आणण्यासाठी बोलावलेल्यांवर अवलंबून आहे.

आंबेडकरांनी आपल्या भाषणात इशारा दिला आहे की संविधानाचे कार्य हे त्या दस्तऐवजावर अवलंबून नसते, तर शेवटी त्याचा परिणाम त्याच्या अंमलबजावणीचे काम करणाऱ्यांवर अवलंबून असतो.

" ... संविधान कितीही चांगले असले तरी ते वाईट ठरणारच कारण ज्यांना ते अंमलात आणण्यासाठी बोलावले जाते ते वाईट असतात. संविधान कितीही वाईट असले तरी, ज्यांना ते अंमलात आणण्यासाठी बोलावले जाते ते चांगले असल्यास ते चांगले ठरू शकते."

…राज्यघटना फक्त कायदेमंडळ, कार्यकारी मंडळ आणि न्यायपालिका यासारख्या राज्याच्या अवयवांची तरतूद करू शकते. राज्याच्या त्या अवयवांचे कामकाज ज्या घटकांवर अवलंबून असते ते म्हणजे लोक आणि त्यांच्या इच्छा आणि राजकारण पूर्ण करण्यासाठी ते स्थापन करणार असलेले राजकीय पक्ष. ”

राष्ट्रावर धर्मप्रथा ठेवण्याचे धोके

१८५७ मध्ये मोहम्मद-बिन-कासीमचे सिंधवरील आक्रमण, पृथ्वीराज चौहानविरुद्ध लढण्यासाठी मोहम्मद घोरीचे आक्रमण, तसेच ब्रिटिश वसाहतवादी राजवटीविरुद्धच्या लढाईत भारतीयांमध्ये निर्माण झालेला फूट यासारख्या ऐतिहासिक घटनांचा उल्लेख करताना आंबेडकरांनी नमूद केले आहे की,

" ... भारताने केवळ एकदाच आपले स्वातंत्र्य गमावले नाही, तर तिच्याच काही लोकांच्या बेवफाई आणि विश्वासघातामुळे ते गमावले ." 

या संदर्भात, तो पुढे म्हणतो,

" इतिहासाची पुनरावृत्ती होईल का? हाच विचार मला चिंतेत टाकतो. जाती आणि पंथांच्या स्वरूपात आपल्या जुन्या शत्रूंव्यतिरिक्त, आपल्याकडे विविध आणि विरोधी राजकीय विचारसरणी असलेले अनेक राजकीय पक्ष असतील या वस्तुस्थितीची जाणीव झाल्यामुळे ही चिंता आणखी वाढली आहे."

भारतीय लोक देशाला त्यांच्या पंथांपेक्षा वर ठेवतील की पंथांना देशापेक्षा वर ठेवतील?

मला माहित नाही. पण एवढे मात्र निश्चित आहे की जर पक्षांनी देशापेक्षा धर्माला प्राधान्य दिले तर आपले स्वातंत्र्य दुसऱ्यांदा धोक्यात येईल आणि कदाचित कायमचे नष्ट होईल. या घटनेपासून आपण सर्वांनी दृढनिश्चयाने सावधगिरी बाळगली पाहिजे. आपल्या रक्ताच्या शेवटच्या थेंबाने आपल्या स्वातंत्र्याचे रक्षण करण्याचा आपण दृढनिश्चय केला पाहिजे. ”

सत्याग्रह, क्रांती म्हणजेच अराजकतेचे व्याकरण विरुद्धचा खटला

" जर आपल्याला लोकशाही केवळ स्वरूपातच नव्हे तर प्रत्यक्षातही टिकवायची असेल, तर आपण काय केले पाहिजे? माझ्या मते, आपण पहिली गोष्ट म्हणजे आपली सामाजिक आणि आर्थिक उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी संवैधानिक पद्धतींना घट्ट धरून राहणे."

याचा अर्थ असा की आपण क्रांतीच्या रक्तरंजित पद्धती सोडून दिल्या पाहिजेत. याचा अर्थ असा की आपण सविनय कायदेभंग, असहकार आणि सत्याग्रह या पद्धती सोडून दिल्या पाहिजेत.

जेव्हा आर्थिक आणि सामाजिक उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी संवैधानिक पद्धतींचा कोणताही मार्ग उरला नव्हता, तेव्हा असंवैधानिक पद्धतींचे समर्थन मोठ्या प्रमाणात होते. परंतु जिथे संवैधानिक पद्धती खुल्या आहेत, तिथे या असंवैधानिक पद्धतींचे समर्थन होऊ शकत नाही. या पद्धती अराजकतेच्या व्याकरणाशिवाय दुसरे काहीही नाहीत आणि जितक्या लवकर त्या सोडून दिल्या जातील तितके आपल्यासाठी चांगले. ”

राजकारणात नायकपूजा, भक्ती हा हुकूमशाहीचा निश्चित मार्ग आहे.

" देशासाठी आयुष्यभर सेवा देणाऱ्या महापुरुषांबद्दल कृतज्ञ राहण्यात काहीही गैर नाही. परंतु कृतज्ञतेलाही काही मर्यादा आहेत, जसे आयरीश देशभक्त डॅनियल ओ'कॉनेल यांनी चांगले म्हटले आहे, कोणताही पुरुष त्याच्या सन्मानाच्या किंमतीवर कृतज्ञ असू शकत नाही, कोणतीही स्त्री तिच्या पवित्रतेच्या किंमतीवर कृतज्ञ असू शकत नाही आणि कोणतेही राष्ट्र त्याच्या स्वातंत्र्याच्या किंमतीवर कृतज्ञ असू शकत नाही."

इतर कोणत्याही देशापेक्षा भारताच्या बाबतीत ही खबरदारी खूपच आवश्यक आहे. कारण भारतात, भक्ती किंवा ज्याला भक्ती किंवा नायक-पूजेचा मार्ग म्हणता येईल, ती त्याच्या राजकारणात अशी भूमिका बजावते जी जगातील इतर कोणत्याही देशाच्या राजकारणात घेतलेल्या भूमिकेपेक्षा मोठी आहे. धर्मात भक्ती हा आत्म्याच्या मुक्तीचा मार्ग असू शकतो. परंतु राजकारणात, भक्ती किंवा नायक-पूजा हा अधोगती आणि शेवटी हुकूमशाहीकडे जाण्याचा निश्चित मार्ग आहे. ”

सामाजिक लोकशाहीचा मुद्दा

डॉ. आंबेडकर शेवटी यावर भर देतात की लोकांनी केवळ राजकीय लोकशाहीवर समाधान मानू नये, तर समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता या मूलभूत तत्त्वांसह सामाजिक लोकशाहीसाठी प्रयत्न करावेत.

"सामाजिक लोकशाहीचा पाया असल्याशिवाय राजकीय लोकशाही टिकू शकत नाही. सामाजिक लोकशाहीचा अर्थ काय? याचा अर्थ असा जीवनपद्धती आहे जी स्वातंत्र्य, समानता आणि बंधुता यांना जीवनाची तत्वे म्हणून ओळखते..."

… ते त्रिमूर्तीचे एक संघटन करतात या अर्थाने की एकमेकांपासून वेगळे होणे म्हणजे लोकशाहीचा उद्देशच नष्ट करणे आहे …

समानतेशिवाय, स्वातंत्र्यामुळे काही लोकांचे अनेकांवर वर्चस्व निर्माण होईल.

बंधुत्वाशिवाय, स्वातंत्र्य अनेकांवर काही लोकांचे वर्चस्व निर्माण करेल.

बंधुत्वाशिवाय, स्वातंत्र्य आणि समानता ही नैसर्गिक प्रक्रिया होऊ शकत नाही. त्यांची अंमलबजावणी करण्यासाठी एका हवालदाराची आवश्यकता असेल .

खऱ्या राष्ट्राचा मार्ग मोकळा करण्यावर

भारतासारखा विविधतापूर्ण देश आपोआप एक राष्ट्र बनेल हे गृहीत धरण्याविरुद्ध आंबेडकर इशारा देतात . अमेरिकन नागरिकांनी त्यांच्या देशाला संयुक्त राष्ट्रांऐवजी अमेरिका असे संबोधण्याच्या जाणीवपूर्वक घेतलेल्या निर्णयाचा संदर्भ देत , आंबेडकर म्हणतात,

" जर अमेरिकेतील लोकांना आपण एक राष्ट्र आहोत असे वाटत नसेल, तर भारतीयांना आपण एक राष्ट्र आहोत असे वाटणे किती कठीण आहे. मला ते दिवस आठवतात जेव्हा राजकीयदृष्ट्या विचारसरणीचे भारतीय 'भारताचे लोक' या अभिव्यक्तीला नाराज करायचे. त्यांना 'भारतीय राष्ट्र' ही अभिव्यक्ती जास्त आवडायची."

आपण एक राष्ट्र आहोत असे मानून आपण एक मोठा भ्रम बाळगत आहोत असे माझे मत आहे. हजारो जातींमध्ये विभागलेले लोक एक राष्ट्र कसे असू शकतात?

जगाच्या सामाजिक आणि मानसिक अर्थाने आपण अद्याप एक राष्ट्र नाही हे जितक्या लवकर आपल्याला कळेल तितके आपल्यासाठी चांगले. तरच आपल्याला एक राष्ट्र बनण्याची आवश्यकता कळेल आणि ध्येय साध्य करण्याचे मार्ग आणि मार्गांचा गांभीर्याने विचार करता येईल .

या ध्येयाची पूर्तता करणे खूप कठीण होणार आहे - अमेरिकेपेक्षा कितीतरी जास्त कठीण. अमेरिकेत जातीची समस्या नाही. भारतात जाती आहेत ... परंतु जर आपल्याला प्रत्यक्षात एक राष्ट्र बनायचे असेल तर आपल्याला या सर्व अडचणींवर मात करावी लागेल. कारण बंधुता ही एक वस्तुस्थिती तेव्हाच असू शकते जेव्हा एक राष्ट्र असेल. बंधुत्वाशिवाय, समानता आणि स्वातंत्र्य रंगाच्या थरापेक्षा खोलवर राहणार नाही .

जर गोष्टी चुकीच्या झाल्या, तर आपल्याला स्वतःशिवाय कोणीही दोषी राहणार नाही.

आंबेडकरांचे या विषयावरील शेवटचे शब्द संविधानात नमूद केल्याप्रमाणे भारताची कल्पना जपण्यासाठी किती जबाबदारी आहे याबद्दलचे त्यांचे विचार सारांशित करतात.

"... आपण हे विसरू नये की या स्वातंत्र्याने आपल्यावर मोठ्या जबाबदाऱ्या टाकल्या आहेत. स्वातंत्र्यामुळे, कोणत्याही चुकीसाठी ब्रिटिशांना दोष देण्याचे निमित्त आपण गमावले आहे. जर यापुढे काही चूक झाली तर आपल्याला दोष देण्यासाठी कोणीही राहणार नाही. स्वतःशिवाय..." 

…जर आपल्याला संविधान जपायचे असेल ज्यामध्ये आपण लोकांचे, लोकांसाठी आणि लोकांद्वारे चालणारे सरकार हे तत्व समाविष्ट करण्याचा प्रयत्न केला आहे, तर आपण आपल्या मार्गात असलेल्या आणि लोकांना लोकांद्वारे चालणाऱ्या सरकारपेक्षा लोकांसाठी चालणारे सरकार पसंत करण्यास प्रवृत्त करणाऱ्या वाईट गोष्टी ओळखण्यात उशीर न करण्याचा आणि त्या दूर करण्याच्या आपल्या पुढाकारात कमकुवत न होण्याचा संकल्प करूया.

देशाची सेवा करण्याचा हा एकमेव मार्ग आहे. मला यापेक्षा चांगला मार्ग माहित नाही .

आंधळ्यांची रात्रशाळा

न्याय स्वातंत्र्य समता आणि बंधुता 

या जेव्हा कविता होतात 

आणि संविधान खेळणे होते

तेव्हा लोक गुलाम आणि सत्ताधारी मालक होतात.

जेव्हा संसद सरकारची बटिक होते

आणि पक्ष सत्तेचे झेंडे खांद्यावर घेतो 

तेव्हा देशातली लोकशाही मरते

आणि हुकूमशहा तिचे हत्यारे होतात.

जेव्हा सत्ता कोणतीही जबाबदारी स्वीकारत नाही

आणि विरोधक हतबल होताना दिसतात

तेव्हा जनता अनाथ होते

आणि सत्ताधारी अनाथालयाचे संचालक होतात.

जेव्हा प्रशासन निष्क्रिय आणि

संरक्षक यंत्रणा निकामी होतात

तेव्हा स्त्रीवरचे बलात्कार हे सत्तेचे सन्मान होतात.

आणि गरिबांची दुर्दशा हे धनवंतांचे भूषण होते.

श्रीमंतांचे वर्ग जेव्हा अरण्ये उध्वस्त करतात

तेव्हा ते गरिबांचे विस्थापन 

आणि श्रीमंतांचे उत्पादन होते

या विध्वंसात मरण स्वस्त

 आणि जीवन महागडे होते.

जेव्हा उद्योगवंत एकत्र येतात 

आणि श्रमवंत जातीवर्गात विभागले जातात

तेव्हा समाजवाद हे स्वप्न होते

आणि धर्माचा अंतकाळ जवळ येतो.

जेव्हा देशभक्ती अपराध होते

आणि अंधश्रद्धा हाच धर्म होतो

तेव्हा ज्ञानाचा अंत होतो 

आणि माणसांची मेंढरे होतात.

जेव्हा अधिकार विस्मरणात जातात

आणि आज्ञापालन हाच संस्कार होतो

तेव्हा समाज माणसांचा रहात नाही

तो गुराढोरांचा कळप होतो.

जेव्हा दारिद्र्याहून जात 

आणि अभावाहून कूळ मोठे होते

तेव्हा पुढाऱ्यांची दैवते होतात

आणि विद्यापीठांची अज्ञानपीठे होतात.

विचारांची आराधना संपते आणि 

आराधनाच जेव्हा विचार होतो

तेव्हा फक्त दैवते धनवान होतात 

आणि भक्त भिकेला लागतात.

वर्तमान विषाक्त झाले

की माणसे इतिहासाच्या शस्त्रागारात शिरतात

आणि त्यातल्या शस्त्रांचा शोध हिंसेसाठी घेतात 

त्यात वर्तमानाचा विसर पडतो 

आणि भविष्याचे भान उरत नाही.

जेव्हा पक्षांच्या जाती 

आणि धर्मांचे समाज बनतात

तेव्हा माणसांची बुद्धी हरवते

आणि ते सत्तेचे पुजारी होतात.

जेव्हा पुजारी आणि पुरोहित राजकारणी होतात

तेव्हा राजकारण लोककारण विसरते

आणि सत्ताधाऱ्यांच्या दारात 

जनतेची श्रद्धास्थाने उभी होतात. 

जेव्हा विचारांना आंधळेपण येते 

तेव्हा सॉक्रेटिस आणि गांधी मारले जातात

आणि त्यांच्या खुन्यांची देवळे बांधून 

त्यांच्या पूजांचा आरंभ होतो.

जात आणि धर्म, अंत आणि अनंत

यात माणसे विभागली जातात तेव्हा

देश राष्ट्र रहात नाही 

ती केवळ माणसांची गर्दी होते.

मतदार जेव्हा मते विकतात

आणि उद्योगपती त्यांची श्रद्धास्थाने पळवितात

तेव्हा त्यांच्यातले वैर कायम राहिले तरी

त्यांचे आंधळेपण एक होते.

जेव्हा पुढाऱ्याचा शब्द धर्माज्ञा होतो 

आणि अनुयायी विचारावाचून तो स्वीकारतात

तेव्हा पक्षांचे कळप होतात. 

आणि नेते गुराखी व सदस्य पाळीव होतात.

शाळा विषाक्त आणि देवळे बलात्कारी होतात

तेव्हा ज्ञान बेपत्ता आणि ईश्वर बेपर्वा होतो

मात्र विषाला अमृत मानले

आणि बलात्कारच व्यवसाय ठरविले गेले तर....

शिवाय आता हे समाजमान्य होत आहे

त्याला कायद्याचे संरक्षण लाभत आहे. 

संविधान जाळू म्हणणाऱ्यांच्या मनात 

हीच उद्याची दिशा असेल तर

तशी वाटचालही आता सुरू झाली आहे.

-प्रा. सुरेश द्वादशीवार

शोभायात्रा नाटक

शफाअत खान – परिचय

👤 व्यक्तिगत माहिती

जन्म : १९५८

व्यवसाय : नाटककार, पटकथालेखक, कथालेखक

भाषा : मराठी

विशेषत्व : आधुनिक मराठी रंगभूमीला नवे विषय, नवी दृष्टी देणारे लेखक

🎭 साहित्य व नाट्यकारकीर्द

शफाअत खान हे समकालीन मराठी नाट्यजगतातील एक महत्त्वाचे नाव मानले जाते.

त्यांच्या नाटकांतून सामाजिक, राजकीय, धार्मिक विसंगती आणि मानवी नात्यांचे गुंतागुंतीचे पैलू समोर येतात.

त्यांची लेखनशैली थेट, प्रभावी आणि प्रश्न निर्माण करणारी आहे.

📌 महत्त्वाची नाटके

1. शोभायात्रा

धर्म, राजकारण आणि सत्तेच्या खेळीचे वास्तवदर्शी चित्रण

2. खुलता दरबार

सामाजिक विसंगतीवर उपरोधिक भाष्य

3. तथास्तु

मानवी आयुष्यावरील विडंबनात्मक दृष्टिकोन

4. बंद दरवाजा

संवादातून उलगडणारे मानसिक तणाव आणि सामाजिक प्रश्न

🖋️ लेखनवैशिष्ट्ये

सामाजिक जागरूकता : त्यांच्या नाटकांतून नेहमी समाजातील प्रश्नांना वाचा फोडली जाते.

विडंबन आणि उपरोध : गंभीर विषयाला ते उपरोधिक पद्धतीने सादर करतात.

संवादांची ताकद : त्यांच्या नाटकांतील संवाद वास्तवदर्शी आणि प्रभावी असतात.

नव्या रंगभूमीचे योगदान : प्रयोगशील रंगभूमीसाठी त्यांचे योगदान लक्षणीय आहे.

🏅 पुरस्कार व सन्मान

मराठी रंगभूमीवरील योगदानासाठी अनेक राज्यस्तरीय व राष्ट्रीय पातळीवरील सन्मान प्राप्त.

विविध नाट्य महोत्सवांत त्यांच्या नाटकांचे प्रयोग गाजले.

हे मुक्तशैलीतील नाटक प्रखर सामाजिक-राजकीय विधान करणारे आहे. यात लेखकाने सत्तेचा दुरुपयोग तसेच व्यवस्थेच्या निर्ढावलेपणावर बोचऱ्या विनोदाने भाष्य केलेले आहे. त्यांच्या नाटकातील वास्तवदर्शनाने प्रेक्षक स्तिमित होतो. मुंबईतील धार्मिक-वांशिक दंगली किंवा स्वातंत्र्योत्तरकाळातील भारतातील ढासळत गेलेली राजकीय स्थिती यांचे त्यांनी केलेले औपरोधिक चित्रण हे त्यांच्या लेखणीचे रंजनापलीकडचे असणारे सामर्थ्य जाणवून देते. राहिले दूर घर माझे, शोभायात्रा (२०००) यांसारख्या नाटकांतून त्याची प्रचिती येते. समाजजीवनातील हिंसा, भ्रष्टाचार, खालावलेली नैतिक पातळी यांचे दाहक चित्रण आपल्या नाटकांतून करतानाच त्यांनी विषण्ण किंवा बोचरा विनोद वापरून भोवतीच्या राजकीय, सामाजिक व सांस्कृतिक वातावरणावर विश्लेषक भाष्य केले. गांधी आडवा येतो, ड्राय डे, भूमितीचा फार्स ही त्याची उदाहरणे होत. राहिले दूर घर माझे (१९९४) हे फाळणीच्या पार्श्वभूमीवरील गंभीर नाटक त्यांच्या एकूण लेखन प्रकृतीशी भिन्न पण वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. इसापनीती, पंचतंत्र आदींचा त्यांच्यावरचा संस्कार त्यांच्या भूमितीचा फार्स, मुंबईचे कावळे, किस्से – भाग १ व २, टाइमपास (क या एकांकिकेवर आधारित) या नाटकांतून आढळतो. भारतीय कथनशैलीचा विचारपूर्वक वापर त्यांनी त्यांच्या नाटकांमध्ये सातत्याने केला आहे.

शफाअत खान यांच्या प्रायोगिक रंगभूमीवरील कार्याची व नाट्यलेखनाची दखल घेऊन मुंबई विद्यापीठाने त्यांची ‘अकादमी ऑफ थिएटर आर्ट्स’ या नाट्यविभागात अध्यापक म्हणून नियुक्ती केली. सुमारे बारा वर्षे त्यांनी तेथे अध्यापन केले. त्यानंतर याच विभागात प्रभारी संचालक म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले व अभ्यागत अध्यापक म्हणूनही ते कार्यरत होते. तसेच त्यांनी राष्ट्रीय नाट्य विद्यालय, नवी दिल्ली आयोजित विविध कार्यशाळांतून प्रशिक्षण दिलेले आहे.

त्यांची सारे प्रवासी घडीचे (मूळ कादंबरी – जयवंत दळवी), गर्दीत गर्दीतला, पोलिसनामा (मूळ लेखक – दारिओ फो), नागमंडल (मूळ लेखक – गिरीश कर्नाड) इत्यादी काही नाटके अन्य प्रसिद्ध लेखकांच्या साहित्यकृतींवर बेतलेली आहेत. याशिवाय त्यांनी वश्या प्रेमात पडला, आमार बंगला शोनार, क, म, काहूर, लव्ह स्टोरी, निशब्द, चॅनल हंगामा, लोभी राजा शहाणे माकड इत्यादी दर्जेदार एकांकिका लिहिल्या. त्यांच्या बहुतेक नाट्यकृतींचे हिंदी, इंग्रजी, बंगाली, गुजराती आदी भाषांत अनुवाद झाले आहेत. त्यांनी थिएटर आणि थिएटर एक्स या रंगभूमीविषयक समूहाची सुरुवात करून याद्वारे अनेक नाटकांची सादरीकरणे केली. शिवाय त्यांनी दूरदर्शनासाठी गणूराया या मराठी, शोभायात्रा आणि देख तमाशा देख या हिंदी चित्रपटांचे पटकथा आणि संवादलेखन केले. गजरा, शहाणी माणसे या दूरचित्रवाणीवरील मालिकांचेही लेखन त्यांनी केले आहे. गांधी माय फादर या चित्रपटालाही त्यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे. त्यांनी वृत्तपत्रे (लोकसत्ता-लोकरंग) आणि काही मासिकांतूनही नाटकासंबंधी स्फुटलेखन केले आहे.

शफाअत खान यांना अनेक मानसन्मान लाभले. त्यांमध्ये महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार (१९९७ व १९९९), नाट्यदर्पण पुरस्कार (१९८८), महाराष्ट्र कला निकेतन पुरस्कार (१९९९), महाराष्ट्र फाउंडेशन ग्रंथ पुरस्कार (२००२), मुंबई मराठी ग्रंथ संग्रहालयाचा अनंत काणेकर पुरस्कार (२००३), नाट्यलेखनासाठीचा संगीत नाटक अकादमीचा पुरस्कार (२०१५-२०१६) इत्यादींचा समावेश असून २०१७ मध्ये त्यांना मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदाचा बहुमान प्राप्त झाला.

शफाअत खान यांच्या नाट्यकृती प्रहसन (फार्स) सदृश आहेत, असे काही समीक्षक म्हणणे आहे; कारण त्यांची लेखनशैली तिरकस, पण बोचरी विदुषकी पद्धतीची आहे. तिच्यावर भारतीय लोककला, लोककथा, मिथ्यकथा, गजाली यांचा प्रभाव जाणवतो. त्यात प्रगल्भतेबरोबरच सामाजिक समस्यांचे जिवंत चित्रण आणि मूल्यात्मक विचार असून विद्यमान परिस्थितीचा विश्लेषक म्हणून ते आपल्या नाट्यकृतींद्वारे भाष्य करतात. त्यामुळे नाट्यक्षेत्रात त्यांनी स्वत:चे असे एक विशिष्ट स्थान निर्माण केले आहे.

समीक्षक : सु. र. देशपांडे

📌 निष्कर्ष

शफाअत खान हे मराठी रंगभूमीवरचे एक संवेदनशील, प्रयोगशील आणि समाजजागरूक लेखक आहेत.

त्यांचे नाटक फक्त मनोरंजन करत नाही, तर प्रेक्षकांना विचार करायला भाग पाडते.

नाटकाचा परिचय:

"शोभायात्रा" हे शफाअत खान यांचे एक गाजलेले सामाजिक आणि राजकीय नाटक आहे. यातून त्यांनी भारतीय समाजातल्या धार्मिक उत्सव, राजकारण, आणि सामूहिक मानसिकतेतील बदल यांचे वास्तवदर्शी चित्रण केले आहे.

हे नाटक केवळ एक कथा नाही, तर ती संवेदनशील प्रश्नांची मांडणी करणारी वैचारिक झलक आहे, जी प्रेक्षकाला अस्वस्थ करते आणि विचार करायला भाग पाडते.

🧩 कथानकाचा सारांश:

नाटकात एका गावातील धार्मिक शोभायात्रेची पार्श्वभूमी आहे. त्या निमित्ताने गावात तणाव निर्माण होतो. गावातील सामाजिक, धार्मिक, राजकीय गट या शोभायात्रेचा आपापल्या हेतूसाठी वापर करतात.

अशा वेळी सामान्य माणूस, त्याचे मत, त्याचा संघर्ष – या गोष्टी पद्धतशीरपणे बाजूला पडतात.

🎭 मुख्य विषय आणि मांडणी:

1. धर्म आणि राजकारणाचे समीकरण –

शोभायात्रा हे निमित्त आहे, पण त्यातून उघड होतो तो धर्माच्या नावाखाली होणारा सत्ता संघर्ष.

2. गावकऱ्यांची मानसिकता –

लोक कोणत्या मुद्द्यावर कसे भडकतात, प्रचाराचा आणि अफवांचा कसा परिणाम होतो, हे वास्तवदर्शी दाखवले आहे.

3. माध्यमांची भूमिका –

वृत्तपत्रं, राजकारणी, धर्मगुरू – हे सारे कसे एकाच प्रकारे 'घटना' वापरतात, याची सूक्ष्म मांडणी.

4. विरोधाभास आणि ढोंग –

नाटकातील पात्रे आपापल्या हितासाठी सतत भूमिका बदलतात. ते समाजातील ढोंगी धार्मिकता आणि सत्तालालसा याचे प्रतीक बनतात.

🗣️ संवाद आणि भाषाशैली:

शफाअत खान यांची भाषाशैली ही थेट, प्रभावी आणि अस्सल बोलीची आहे.

संवाद हे फक्त मनोरंजनासाठी नाहीत, तर ते सामाजिक प्रश्नांना उजाळा देतात. प्रत्येक वाक्य मागे अर्थाचा थर आहे.

🎭 नाट्यघटकांची मांडणी:

नेपथ्य आणि प्रकाशयोजना – फारशा भव्य नसल्या तरी वातावरणनिर्मिती सक्षम आहे.

प्रत्येक दृश्यात तणाव – एक 'दडपण' नाटकभर असते, जे शेवटपर्यंत टिकते.

पात्ररेखा ठळक आणि विश्वासार्ह – कोणतीही व्यक्तिरेखा एकरेषीय नाही, सर्वजण कुठे ना कुठे गुंतलेले असतात.

🧠 समीक्षात्मक विश्लेषण:

नाटक लोकशाही, धार्मिकता, आणि सत्ताप्राप्तीसाठी होणारे नाट्य उघड करते.

शफाअत खान यांचे हे नाटक फक्त समाजावर टीका करणारे नाही, तर जागरूक नागरिक म्हणून आपल्या जबाबदाऱ्या अधोरेखित करणारे आहे.

नाटकातील शेवट उघड नाही, पण अस्वस्थ करणारा आहे – प्रेक्षकाला प्रश्नचिन्हांसह एकटे सोडतो.

🧾 निष्कर्ष:

"शोभायात्रा" हे नाटक समाजातील विसंगती, धार्मिक अंधश्रद्धा, आणि राजकीय खेळी यांवर एक अत्यंत प्रभावी भाष्य करते.

शफाअत खान यांनी अत्यंत संवेदनशील विषयाला बुद्धिमत्तेने हात घालून, त्याचा कलात्मक आणि सामाजिक समतोल राखला आहे.